ABSTRACT EFFECTS OF DIFFERENT CUTTING STAGES ON FORAGE YIELD and CHEMICAL COMPOSITION OF SORGHUM (Sorghum bicolor L. Moench) Bilal AYDINO?LU Ph. D. in the Department of Field Crops Adviser: Prof. Dr. Sadık ÇAKMAKÇI July 2005, 123 pages This research was conducted in order to determine effects of different cutting stages on forage yield and chemical composition of sorghum (Sorghum bicolor L. Moench) at two location (at the experimental fields of Faculty of Agriculture, Akdeniz University-Campus and West Mediterranean Agricultural Research Institute-Aksu) for two years (2001-2002 sorghum growing seasons). The experiments were designed in a randomised complete block design with three replications. Sowings were carried out on 17 May for first year and on 22 May for second year at Campus location, and on 21 May for first year and on 1 1 June for 2002 at Aksu location. Plants were harvested at five different stages namely, panicle initiation, panicle emergence, milk, dough and full- maturity stage, respectively. Effects of different cutting times on plant height, forage yield, leaf, stem and panicle ratios, dry matter ratio, dry matter yield, crude protein ratio, crude protein yield, crude fibre, ether extracts, invert sugar, crude ash and certain mineral contents (P, K, Ca, Mg, Fe, Cu, Zn) were investigated. The collected data were evaluated by variance analysis and Duncan's multiple range tests. The research results showed that the highest plant height (222.1 cm) and the highest forage yield were obtained from dough stage (6988 kg/da), the highest dry matter ratio (32.31%) and yield (2210.0 kg/da) and crude protein yield (102.90 kg/da) were obtained from full-maturity stage. On the other hand, highest crude protein ratio was obtained from panicle initiation stage (8.32%). The highest invert sugar was obtained from milk stage (24.72%), also. The other traits investigated in this research were also affected significant statistically by cutting times. Consequently, dough stage was determined as a proper cutting time for sorghum in the terms of yield and quality in Antalya. KEYWORDS: Crude protein, dry matter, maturity stage, Mediterranean basin, minerals, Sorghum bicolor L. Moench COMITTEE: Prof. Dr. Sadık ÇAKMAKÇI (Adviser) Prof. Dr. Esvet AÇIKGÖZ Prof. Dr. Nihat ÖZEN Asst. Prof. Dr. Mehmet BİLGEN Asst. Prof. Dr. Mehmet KARACA ıı.

ÖZET FARKLI BİÇİM DÖNEMLERİNİN SORGUMUN {Sorghum bicolor L. Moench) HASIL VERİMİ ve KİMYASAL KOMPOZİSYONU ÜZERİNE ETKİLERİ Bilal AYDINOĞLU Doktora Tezi, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Sadık ÇAKMAKÇI Temmuz 2005, 123 sayfa Bu araştırma, farklı biçim dönemlerinin sorgumun {Sorghum bicolor L. Moench) hasıl verimi ve besin madde kompozisyonu üzerindeki etkilerini belirlemek amacıyla iki farklı deneme yerinde (Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi-Kampus ve Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü-Aksu deneme tarlalarında) iki yıl süre ile (2001 ve 2002 sorgum yetiştirme sezonlarında) yürütülmüştür. Deneme tesadüf blokları deneme deseninde üç tekerrürlü olarak kurulmuştur. Ekimler, Kampus deneme alanında 2001 yılında 17 Mayıs, 2002'de 22 Mayıs, Aksu deneme yerinde 2001'de 21 Mayıs, 2002'de 11 Haziran tarihlerinde yapılmıştır. Bitkiler salkım başlangıcı, tam salkım, süt olum, hamur olum ve tam olum olmak üzere beş farklı olgunlaşma aşamasında biçilmişlerdir. Farklı biçim dönemlerinde bitki boyu, hasıl verimi, yaprak, sap ve salkım oranlan, kuru madde oram, kuru madde verimi, ham protein oram, ham protein verimi, ham sellüloz, ham yağ, invert şeker, ham kül ve bazı mineral maddeler (P, K, Ca, Mg, Fe, Cu, Zn) incelenmiştir. Elde edilen veriler varyans analizi ve Duncan çoklu karşılaştırma testi ile değerlendirilmiştir. Araştırma sonuçlan, en yüksek bitki boyu (222.1 cm) ve hasıl veriminin (6988 kg/da) hamur olum döneminden, en yüksek kuru madde oranı (% 32.31) ve verimi (2210.0 kg/da) ile en yüksek ham protein veriminin (102.90 kg/da) tam olum döneminden elde edildiğini göstermektedir. Diğer taraftan, en yüksek ham protein oram (% 8.32) salkım başlangıcı döneminden elde edilmiştir. En yüksek invert şeker içeriği ise (% 24.72) süt olum döneminde bulunmuştur. Ayrıca, çalışmada incelenen diğer özelliklerin de biçim dönemlerinden istatistiki olarak önemli derecede etkilendiği saptanmıştır. Sonuç olarak, Antalya yöresinde verim ve kalite yönünden hamur olum dönemi sorgum için uygun biçim zamanı olarak belirlenmiştir. ANAHTAR KELİMELER: Ham protein, kuru madde, olgunlaşma aşaması, Akdeniz havzası, mineraller, Sorghum bicolor L. Moench JÜRİ: Prof. Dr. Sadık ÇAKMAKÇI (Danışman) Prof. Dr. Esvet AÇIKGÖZ Prof. Dr. Nihat ÖZEN Yrd. Doç. Dr. Mehmet BİLGEN Yrd. Doç. Dr. Mehmet KARACA.