Aim: This study was performed to compare total cortisol, calculated free cortisol (cFC), free cortisol index (FCI), and salivary cortisol responses to 1 µg and 250 µg ACTH stimulation tests for hypothalamo-pituitary-adrenal (HPA) axis evaluation in healthy subjects.Materials and methods: This study was carried out on 53 healthy individuals with an age range of 20-64, 3 were excluded from the study with suspicion of adrenal insufficiency. Blood and salivary samples were taken from the individuals for measurement of serum and salivary cortisol and cortisol binding globulin levels (CBG) following ACTH stimulation tests. Free cortisol index (FCI), by dividing total cortisol levels to CBG levels, was calculated.Results: Median peak hormone values in 250 µg ACTH stimulation test were significantly higher than 1 µg ACTH stimulation test. In each doses of the ACTH stimulation tests, peak cFC and SC levels were found to be more increased related to increase of total cortisol levels. Although, there were not significant correlations between the peak median SC and cFC values in 250 µg and 1 µg ACTH tests, AUC?s of the each hormones were found to be similar.Conclusion: 250 µg ACTH stimulation test was found to be more sensitive than 1 µg ACTH stimulation test probably due to more powerful stimulation of HPA axis. Salivary cortisol levels are not affected by CBG levels. So, in cases of diseases affecting CBG levels, salivary cortisol measurement can be preferred. Because of the calculation of the albumin bound cortisol with Coolens? equation, cFC levels are found to be reflecting real FC levels rather than FCI.

Amaç: Sağlıklı bireylerde hipotalamus-hipofiz-adrenal (HHA) aksın değerlendirilmesinde 1 µg ve 250 µg ACTH uyarı testleri ile elde edilen total kortizol, serbest kortizol (SK) ve serbest kortizol indeksi (SKI) yanıtlarıyla, tükürük kortizolü yanıtlarını karşılaştırmak.Materyal ve metod: Çalışmaya 26 kadın ve 27 erkek olmak üzere 20-64 yaş arası 53 sağlıklı gönüllü alındı. Diyabetik, HHA aksı etkileyebilecek herhangi bir hastalığı olan, malignitesi bulunan ve öyküsünde herhangi bir nedenle glukokortikoid kullanımı olan gönüllüler çalışmaya alınmadı. Adrenal yetmezlik şüphesi olan 2 kadın, 1 erkek olmak üzere 3 kişi çalışma dışı bırakıldı. Böylece 50 gönüllü (24 kadın, 26 erkek) ile çalışma tamamlandı. Testler her bireye ayrı ayrı uygulandı ve testler arasında en az 24 saatlik süre vardı. Testlerin başlangıcında ve daha sonra belli aralıklarla plazma total kortizol ve kortizol bağlayıcı globulin (KBG) düzeyi ölçümü için kan örnekleri ve tükürük kortizolü ölçümü için tükürük örnekleri alındı. Elde edilen total kortizol ve KBG düzeyleri sayesinde her birey için Coolens yöntemiyle SK ve total kortizolün KBG'ye bölünmesi suretiyle SKI hesaplandı.Bulgular: Ortalama pik hormon değerleri karşılaştırıldığında 250 µg ACTH uyarı testinde elde edilen değerler 1 µg ACTH uyarı testinde elde edilen değerlere göre anlamlı şekilde daha yüksek olarak bulundu (p<0.001). Her iki ACTH uyarı testi sonrasında tükürük kortizolü ve SK'de bazale göre kaydedilen artış, oransal olarak total kortizol değerlerinden daha fazla idi. Tükürük kortizolü ile SK arasında belirgin bir korelasyon saptanmamasına rağmen her ikisinin eğri altında kalan alan değerleri birbiri ile benzer bulundu.Sonuç: HPA aksı değerlendirilmesinde 250 µg ACTH uyarı testi daha yüksek sensitiviteye sahiptir. Bu durum 250 µg ACTH'ın suprafizyolojik bir doz olmasına bağlı olabilir. Tükürük kortizolü değerleri KBG'den etkilenmediği için özellikle KBG'yi etkileyebileceği bilinen hastalıklarda tercih edilebilir. SK düzeyinin hesaplanmasında albumine bağlı olan kortizol kısım da göz önünde tutulduğundan hesaplanan SK, SKI'ne göre gerçek SK değerlerini daha doğru yansıtmaktadır.