ÖZET YERLİ TURUNÇ, CARRİZO VE TROYER SİTRANJ ANAÇLARININ ANTALYA KOŞULLARINDA YETİŞTİRİLEN ÖNEMLİ TURUNÇGİL TÜR VE ÇEŞİTLERİNİN YAPRAKTAKİ KARBONHİDRAT VE BİTKİ BESİN ELEMENTLERİ İLE MEYVE VERİMİ VE KALİTESİ ÜZERİNE ETKİLERİ EBRU CÜCÜ-AÇIKALIN Doktora Tezi, Bahçe Bitkileri Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Mustafa PEKMEZCİ Aralık 2004, 193 sayfa Bu araştırmada, limonlardan erkenci olması nedeniyle İnterdonato çeşidi; mandarin ve portakallardan kaliteli ve pazar talebinin son derece yüksek olması nedeniyle Klemantin ve Washington Navel çeşitleri; altıntoplardan ise son yıllarda pazar talebinin yeniden artmaya başlaması nedeniyle Marsh Seedless çeşidi kullanılmıştır. Anaç olarak ise bölgemizde yaygın olarak kullanılan turunç anacı ve son yıllarda yapılan çalışmalarda ümitvar olarak görülen Troyer ve Carrizo sitranj anaçları seçilmiştir. Bu anaçlar üzerindeki çeşitlere ait ağaçların gelişme durumları, verim ve meyve kalitesi ile karbonhidrat, klorofil ve bitki besin elementleri içerikleri incelenerek, en iyi anaç X kalem kombinasyonları saptanmıştır. Deneme materyali olarak, Batı Akdeniz Tarımsal Araştırmalar Enstitüsü'nün Serik- Kayaburnu Araştırma ve Uygulama Arazisi'ne 1983 yılında 7x7 m aralıklarla dikilmiş olan ağaçlar kullanılmıştır. Laboratuar çalışmaları Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Merkezi Laboratuarı ile Bahçe Bitkileri Bölümü'ne ait Pomoloji Laboratuarı ve Batı Akdeniz Tarımsal Araştırmalar Enstitüsü'ne ait Toprak ve Bitki Analiz Laboratuarı' nda gerçekleştirilmiştir. Bulgularımız sonucunda, verim ve kalite açısından en iyi sonuçlar limonda turunç anacı, diğer türlerde ise Carrizo sitranj anacı üzerindeki ağaçlarda saptanmıştır. İncelenen tüm çeşitlerde karbonhidrat içerikleri bakımından sitranj anaçlarının daha yüksek değerlere sahip olduğu belirlenmiştir. Mevsimsel değişim itibariyle ise karbonhidrat, klorofil ve besin elementleri içerikleri bakımından Carrizo ve Troyer sitranj ile turunç anaçları üzerindeki ağaçlarda benzer bir mevsimsel değişim izlenmiştir. Karbonhidratlardan toplam karbonhidratlar, nişasta ve karbonhidrat/azot(C/N) oranının ilkbahardan yaza doğru artıp, sonbahara doğru azaldığı ve kışa doğru tekrar arttığı; toplam şeker, indirgen şeker ve sakkaroz içeriklerinin ise ilkbahardan sonbahara kadar azalıp, kışa doğru arttığı saptanmıştır. Bitki besin elementlerinin mevsimsel değişiminde ise azot (N), fosfor (P) ve potasyumun (K) ilkbahardan yaza kadar artıp, bir sonraki ilkbahara kadar azaldığı; kalsiyum (Ca), sodyum (Na), demir (Fe) ve mangan (Mn) konsantrasyonlarının ise ilkbahardan kışa kadar artıp, bir sonraki ilkbahara doğru azaldığı; magnezyumun (Mg) ilkbahardan sonbahara kadar artıp, devamında bir sonraki ilkbahara kadar azaldığı; çinkonun (Zn) ilkbahardan bir sonraki ilkbahara kadar azalıp, devamında yaza doğru arttığı; bakırın (Cu) ilkbahardan sonbahara kadar azalıp, kışa doğru arttığı ve devamında ilkbahara doğru azaldığı belirlenmiştir. Anaçların topraktaki bitki besin elementlerinden yararlanma düzeylerinde farklılık tespit edilmiştir. Washington Navel' de Fe ve Cu açısından turunç anacının, diğer besin elementleri açısından ise sitranj anaçlarının, Klemantin mandarininde ise genel olarak sitranj anaçlarının daha başarılı olduğu saptanmıştır. İnterdonato limonunda N, Na ve Cu açısından turunç; K, Ca ve Fe açısından sitranj anaçları; Marsh Seedless altıntopunda ise K ve Zn açısından turunç, Mg, Na, Fe ve Cu açısından ise Troyer sitranj anaçlarının daha başarılı olduğu belirlenmiştir. Klorofil içerikleri bakımından ise tüm çeşitlerde ilkbahardan kışa doğru artış ve devamında bir sonraki ilkbahara doğru azalış saptanmıştır. Özet olarak, bölgemiz koşullarındaki Washington Navel portakalı, Klemantin mandarini ve Marsh Seedless altıntopu için Carrizo sitranj anacının, İnterdonato limonu için ise turunç anacının incelenen tüm özellikler bakımından en iyi sonucu verdiği saptanmıştır. ANAHTAR KELİMELER: Anaç, tür, çeşit, anaç çeşit kombinasyonu, ağaç gelişimi, karbonhidrat, bitki besin elementi, klorofil, verim, kalite. JÜRİ: Prof. Dr. Mustafa PEKMEZCİ (Danışman) Prof. Dr. Turgut YEŞİLOĞLU Prof. Dr. Lami KAYNAK Doç. Dr. Mustafa ERKAN Yrd. Doç. Hamide GÜBBÜK 11.

ABSTRACT THE EFFECTS OF SOUR ORANGE, CARRIZO AND TROYER CITRANGE ROOTSTOCKS ON CARBOHYDRATES, PLANT NUTRITIONS IN LEAVES AND TO FRUIT YIELD AND QUALITY OF IMPORTANT CITRUS SPECIES AND VARD2THCS GROWN IN ANTALYA CONDITIONS EBRU CUCU-ACDXALEV Ph.D. Thesis in Horticultural Sciences Adviser: Prof. Dr. Mustafa PEKMEZCİ December 2004, 193 pages In this study the following varieties have been investigated: Due to its early characteristic the Interdonato lemon; due to their high quality and high market demand the Clemantine mandarin and Washington Navel orange; due to its recent increasing market demand the Marsh Seedless grapefruit. The followings have been chosen as rootstocks: Sour orange, which is used widespread in our region, and Carrizo and Troyer citrange which were turned out as hopeful in recent studies. By investigating the growing of trees on the rootstock varieties, yield, fruit quality, chlorophyll contents, carbohydrate and plant nutrition contents, the best rootstock X scion combination has been determined. The trees, which are planted by 7 x 7 m in distance at Research and Experimental area at Serik-Kayaburnu in 1983, belonging to Batı Akdeniz Agricultural Research Institute, have been used as experiment materials. The laboratory studies have been carried out at Akdeniz University Agriculture Faculty Central Laboratory, Pomology Laboratory of Horticulture Department and at Soil and Plant Analysis Laboratory of Batı Akdeniz Agricultural Research Institute. As a result of our findings, lemon on the sour orange rootstock and other species on the Carrizo citrange rootstock have been determined as the best result with regard to yield and quality. As far as carbohydrate content of the investigated varieties concerned, the citrange rootstocks had the highest values. When we look at the seasonal changes, with regard to carbohydrate, chlorophyll and plant nutrition elements, we observed a similar seasonal change on the trees on Carrizo, Troyer citrange and sour orange. It has 111been determined that the carbohydrates, which are total carbohydrates, starch and carbohydrate/nitrogen ratio increased from spring until summer, decreased until autumn and increased again until winter; total sugar, reducing sugar and sukroz contents decreased from spring until autumn and increased until winter. It has been found out that the seasonal changes of plant nutrition elements, which are nitrogen (N), phosphorus (P) and potassium (K) increased from spring until summer, decreased until next spring; calcium (Ca), sodium (Na), iron (Fe) and manganese (Mn) concentrations increased from spring until winter, decreased until next spring; magnesium (Mg) increased from spring until autumn, decreased until next spring; zinc (Zn) decreased from spring until next spring and then increased until summer; copper (Cu) decreased from spring until autumn, increased until winter and then decreased until spring. The utilization levels of soil nutrition elements by different rootstocks varied. On Washington Navel, the sour orange rootstock in terms of Fe and Cu, the citrange rootstocks in terms of other nutrition elements, and on Clemantin mandarin generally the citrange rootstocks were more successful. It has been also determined that, on Interdonato lemon with regard to N, Na and Cu the sour orange, with regard to K, Ca and Fe the citrange rootstocks; on Marsh Seedless grapefruit with regard to K and Zn the sour orange, with regard to Mg, Na, Fe, Cu the Troyer citrange were more successful. As far as chlorophyll concerned, all varieties showed an increase from spring until winter and then an increase until next spring. As a result of our study, when we consider all of the factors in our regional conditions, for Washington Navel orange, Clemantine mandarin and Marsh Seedless grapefruit the Carrizo citrange rootstock; and for Interdonato lemon the sour orange rootstock have given the best results. KEY WORDS: Rootstock, variety, species, rootstock variety combination, tree growth, carbohydrate, plant nutrition element, chlorophyll, yield, quality. COMMITTEE: Prof. Dr. Mustafa PEKMEZCİ (Adviser) Prof. Dr. Turgut YEŞİLO?LU Prof. Dr. Lami KAYNAK Assoc. Prof. Dr. Mustafa ERKAN Assistant. Prof. Dr. Hamide GÜBBÜK IV.