This thesis is an inquiry into the phenomena of the second coming of Jesus (nuzūl al-'Isa) and al-mahdī in the classical Islamic theology (kalam). The thesis traces the debates on nuzul al-'Isā and al-Mahdi in the historical experience of Islam. The first part of the study involves the background of the belief in eschatological saviour. In general, this part tries to provide a panoramic overview of the first three century A.H, when the debates took place, through the assertions of occultation (ghaybāt) and raj'āt. It evaluates the claims concerning the origin of nuzul-al 'Īsā and al-Mahdi issues and, additionally, scrutinizes the time and space relation of this subject. The second part of this study, as a dimension of dating the debates and objections, aims to identify the approaches to the phenomena of nuzul al-'Īsā and al-Mahdī, in particular, that of Ahl al-Sunnah, Mutazilite's, İbadiyya's and Zaydiyya's. Especially, it focuses on the different oppositions in the historical context rather than the approaches that embrace two problems as a belief matter. The third part of this study elaborates upon the issues that were subjected to debates in the Muslim societies simultaneously with the debates of eschatological saviour, like the finality of prophecy (khātm an-nubuwwā), the epistemological credibility of due narrations, the cessation of religious responsibility ('inqitā al-taklīf), and how were the attribution of psychical place to God in the context of ascension (rāf),the problem of the uncertainty of Last Hour's time and its signs, the subject of nuzūl al-'Īsā dealt with in both Muslim and Christian polemical discussions. In addition to that, it also evaluates some contemporary assertions.

Bu tez klasik İslam kelamında nüzûl-i İsa ve Mehdî fenomenleri üzerine yapılmış bir araştırmadır. İslam'ın tarihsel tecrübesinde nüzûl-i İsa ve Mehdî tartışmalarının izi sürülmüştür. Birinci bölümde eskatolojik kurtarıcı inancının arka planına değinilmiştir. Genel anlamda tartışmaların yapıldığı hicrî ilk üç asrın gaybet ve rec'at iddialarından hareketle bir panorama çıkarılmaya çalışılmıştır. Nüzûl-i İsa ve Mehdî konularının kaynağına dair iddialar değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Ayrıca bu konunun mekân ve zaman ilişkisi de irdelenmişitr. İkinci bölümde ise ilk tartışmaları ve itirazları tarihledirmenin bir uzantısı olarak nüzûl-i İsa ve Mehdî olgusuna yaklaşımlar tespit edilmeye çalışılmış ve Ehl-i sünnet, Mutezile, İbaziyye ve Zeydiyye'nin yaklaşımları incelenmiştir. Özellikle tarihsel süreç içerisinde nüzûl-i İsa'yı ve mehdîliği bir inanç unsuru olarak benimseyen yaklaşım dışındaki farklı itirazlara odaklanılmıştır. Üçüncü bölümde de eskatolojik kurtarıcı tartışmlarıyla eş zamanlı bir şekilde İslam toplumlarında tartışma konusu olan hatm-ı nübüvvet, ilgili rivayetlerin bilgi değeri, dini sorumluluğun/teklifin inkıtaya uğraması, ref olgusu bağlamında Allah'a mekân isnadı,kıyamet vaktinin bilinmezliği ve alametleri problemi ve nüzûl-i İsa konusunun Hıristiyan ve Müslüman polemiğinde nasıl ele alındığı gibi konular üzerinde durulmuştur. Bununla birlikte yakın döneme ait bazı iddialar da değerlendirmeye tabi tutulmuştur.