ABSTRACT Ph. D. Thesis THE EFFECT OF DEMOGRAPHIC CHARACTERISTICS AND INDIVIDUAL ATTITUDES OF CONSUMERS ON THEIR RESPONSIBLE CONSUMPTION BEHAVIOURS Yasemin (Mert) BABEKO?LU Ankara University Graduate School of Natural and Applied Sciences Department of Home Economics Supervisor: Prof. Dr. Meltem BAYRAKTAR This research was planned and conducted to determine the efect of demographic characteristics (level of education and sufficiency of income) and individual attitudes of consumers on their responsible consumption behaviors. The research was conducted on 345 families with children, of medium and high socio-economic levels, residing in the county of Çankaya of Ankara province. In the research the attitudes of the individuals towards responsible consumption were examined under the subjects of `limitation of consumption related with environment, and placing of importance on their own sufficiency`. Their responsible consumption behaviours and the pattern of consumption of their families were examined. Almost half of the families researched (46.7%) were comprised of four people, 40.6% of families of three people and the average size of the family was 3.739+0.748 individuals and the number of children were 1.747+0.863. 41.7% of the women were in the 30 to 39 age group, and 38.9% were in the 40-49 age group. Almost half of the women (49.9%) were university graduates and approximately one-fifth (20.9%) of the women were high school graduates. 40.0% of the women with careers were government employees and 38.3% of the women were housewives. Majority of the husbands (69.6%) were university graduates, more than one third (34.5%) were government employees, and approximately one fourth (25.2%) were iv.

ÖZET Doktora Tezi TÜKETİCİLERİN DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ VE BİREYSEL TUTUMLARININ SORUMLU TÜKETİM DAVRANIŞLARI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ Yasemin (Mert) BABEKOĞLU Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Ev Ekonomisi Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Meltem BAYRAKTAR Bu araştırma, tüketicilerin demografik özellikleri (öğrenim düzeyi ve gelirin yeterliliği) ve bireysel tutumlarının sorumlu tüketim davranışları üzerindeki etkisini belirlemek amacıyla planlanmış ve yürütülmüştür. Araştırma Ankara İli, Çankaya İlçesi'nde yer alan, orta ve yüksek sosyo-ekonomik düzeydeki mahallelerde oturan evli ve çocuklu 345 çekirdek aile üzerinde yapılmıştır. Araştırmada tüketicilerin sorumlu tüketime yönelik bireysel tutumları `çevreye ilgi, tüketimi sınırlama ve kendi yeterliliklerine önem verme` konuları ile incelenmiştir. Sorumlu tüketim davranışları ve ailelerin tüketim biçimleri araştırılmıştır. Araştırma kapsamına alınan ailelerin yarısına yakını (%46.7) dört, %40.6'sı üç kişiden oluşmakta, ortalama aile büyüklüğü 3.739+0.748 birey ve çocuk sayısı 1.747+0.863 'dür. Kadınların %41.7'si 30-39, %38.9'u da 40-49 yaş grubundadır. Kadınların yansı (%49.9) üniversite, yaklaşık beşte biri de (%20.9) lise mezunudur. Meslek sahibi kadınların %40.0'ı memur, %38.3'ü oranında kadın ise ev kadınıdır. Eşlerin çoğunluğu (%69.6) üniversite mezunu, üçte birinden fazlası (%34.5) memur, yaklaşık dörtte biri de (%25.2) serbest meslek sahibidir. Ailelerin çoğunluğu otomobil sahibidir (%70.4). Otomobili olan ailelerde otomobil sayısı %21.4'dünde birden fazladır. Ailelerin çoğu (%88.1) kredi kartı sahibidir, çoğunluğu ev sahibi (%62.6) ve hemen hemen tamamı (%96.5) apartman dairesinde oturmaktadır. Ailelerin çoğunluğu (%72.8) gelirlerini yeterli bulmamaktadır.Tüketicilerin çevreye ilgilerini belirleyen tutumlarından, `çevre koruma yararına olan davranışlar önemlidir`; `insanların gürültünün azaltılması ya da sınırlandırılması konusunda daha ilgili - duyarlı olmaları gerekmektedir`; `hükümet ürün atıklarının yeniden kazanılması için gereken teknolojik araştırmalara para ayırmalıdır` görüşleri üzerinde öğrenim düzeyi değişkeninin etkili olduğu bulunmuştur (p<0.05, p<0:01, p<0.05). Tüketicilerin öğrenim düzeyleri arttıkça bu görüşlere katılma oranları da artmaktadır. Gelirin yeterliliğine önem verme değişkeninin çevre ile ilgili tutumların hiçbiri üzerinde etkisi bulunamamıştır (p>0.05). Tüketicilerin çevre ile ilgili tutum alt ölçeği üzerinde gerek öğrenim düzeyi gerekse gelirinin yeterli olması bağımsız değişkenlerinin önemli bir etkisi saptanamamıştır (p>0.05, p>0.05). Tüketicilerin tüketimlerini sınırlamalarını belirleyen tutumlardan `insanlar gönüllü olarak sade bir yaşama öncülük etme amacında olmalıdır` görüşü üzerinde öğrenim düzeyi değişkeni önemli bir belirleyici olmuştur (p<0.05). Ancak burada gönüllü sade yaşamı tercih eden tüketicilerin düşük öğrenim düzeyindekiler arasında olması dikkati çekmiştir. `Giysi ve aksesuarlara mümkün olduğunca az para harcamak bir kuraldır`, `cömertçe para harcamaktansa tasarruf etmeyi tercih ederim`, `genel olarak dışarı çıkmaktansa evde oturmayı tercih ederim` ve `moda ile çok ilgilenmiyorum` tutum cümlelerine ilişkin görüşler üzerinde de tüketicilerin öğrenim düzeyi etkili bulunmuştur (p<0.01, p<0.05, p<0.01, p<0.01). Sorumlu tüketime yönelik bireysel tutumlardan bir diğerini, kendi yeterliliğine önem vermeye ilişkin tutumlar oluşturmaktadır. Tüketiciler, `birey, beceri ve yeteneklerini geliştirici kurslara katılmalıdır`, `insanın yaşamında kendi kendine yeterli olması mümkün olduğunca istenen bir özelliktir`, `birey yaratıcılığını ön plana çıkaran faaliyetlere fazla zaman ayırmalıdır` tutum cümlelerine önemli düzeyde katılım göstermiştir. Tüketicilerin öğrenim düzeyleri ve gelirin yeterliliğine ilişkin görüşlerinin gerek tutum cümlelerinin her biri, gerekse kendi yeterliliğine önem verme alt ölçeği üzerinde önemli bir etkisi olmadığı saptanmıştır (p>0.05, p>0.05). Sorumlu tüketim davranışları incelendiğinde, tüketicilerin en fazla bir seçim yapma olanağı olduğunda her zaman çevreye en az zarar verecek ürünleri tercih ettikleri, ürünün çevreye verdiği zararı anladıkları zaman bu ürünleri satın almadıkları ortaya çıkmıştır. Ayrıca kimyasal madde içeren ürünleri tercih etmedikleri ve nispeten ani satın alma davranışlarında bulunmadıkları da belirlenmiştir. Tüketicilerin genel olarak aşın ambalajlı ürünleri satın almama eğiliminde oldukları ve gelirini yetersiz bulduklarını belirten tüketicilerde bu eğilimin daha fazla olduğu bulunmuş ve ayrıca gelirinyeterliliği değişkeni bu davranış üzerinde önemli bir belirleyici olarak saptanmıştır (p<0.05). Evsel atıkları ayırıp gerekli merkezlere ulaştıran, kimyasal madde içeren ürünleri satın almayan ve çevresel nedenlerle gönüllü olarak bir dilekçeyi imzalayan ya da gösteriye katılan tüketiciler yüksek öğrenim düzeyindekiler arasında daha fazla görülmüştür. Öğrenim düzeyi arttıkça bu davranışları gerçekleştirme oranı da artmaktadır. Ayrıca öğrenim düzeyinin bu davranışlar üzerinde önemli etkisinin olduğu da saptanmıştır (p<0.01, p<0.01,p<0.01). Ailelerin tüketim biçimlerine bakıldığında, en fazla gazete satın aldıkları ve tatil yaptıkları görülmüştür. Tüketicilerin gazete, kitap, dergi satın almalarında, tiyatro, sinema, opera ve bale izlemelerinde, aile olarak dışarıda yemek yeme ve hazır yiyecek satın alma davranışları üzerinde öğrenim düzeylerinin önemli bir etkisi olduğu belirlenmiştir (p<0.01). Ailelerin bu davranışları gerçekleştirmeleri, öğrenim düzeyleri ile doğru orantılı olarak artmaktadır. Ailelerin tüketim biçimleri ölçeği üzerinde öğrenim düzeylerinin etkili, gelirin yeterli olmasının ise etkisiz olduğu belirlenmiştir (p<0.01, p>0.05). Ayrıca araştırma kapsamına alınan ailelerin tüketim biçimleri çevreye ilgi duymalan, tüketimlerini sınırlamaları ile sorumlu tüketim davranışları arasında önemli düzeyde ilişkiler saptanmıştır (pO.Ol). 2000, 131 sayfa Anahtar Kelimeler: Sorumlu tüketim, Çevre ilgili tüketici. Sosyal sorumlu tüketim ııı.