7. SUMMARY POSSIBILITIES OF THE USE OF THE FLOATATION WASTES FROM KEÇİBORLU SULPHUR FACTORY AND ELEMENTAL SULPHUR IN THE ALKALINE AGRICULTURAL SOILS This study was carried out to investigate the effect of the floatation waste from Keçiborlu Sulphur Factory and elemental sulphur on the pH and unavailable plant nutrient in two soils one of which was extermly calcareous and the other higly calcareous with slightly alkalin reaction, and also to determine the degree of this effect on the plants (if any). For this purpose, field experiments on two calcareous soils, one extremly calcareous ( 37.3 % CaCOa, pH 7.88) and the other higly calcareous ( 9 % CaCOa, pH 7.82) and a plot experiment with the extremly calcareous soil were carried out. Variance analysis and Duncan's Multiple Range test on the final data were the carried out. Field experiments were designed according to randomised block design with 4 replicates, and included control 10 different treatment applied. In the field, 2, 4, 6 and 10 tonnes /da of the floatation waste; 50, 100, 150 and 200 kg/da of elemental sulphur and a mixture of 2 tonnes/da waste and 50 kg/da elemental sulphur were applied to soil. In July 1994, these materials were applied to 0-20 cm soils depth, of and the plots in the field were kept empty from July 1994 to April 1995 but after this date sorghum seeds (Sorghum bicolor L.) were planted. In August 1995 plants were harvested. During the experiment soil samples were taken at 5, 10, 38 and 58 weeks to measure pH of the soils. At the end of the experiment dry matter of the plants were determined. The application of the materials has reduced the pH of the two soils and this reduction contunied progresively during the field experiment beeing more obvious for the soil with 9 % CaC03. The application of the waste materials was more effective than the application of elemental sulphur in terms of reduction of pH of soil all the sampling times. The effects of applications on the dry matter in the plots with extermly calcareous soil were found to be not significantly important. Although this effect were found to be signicantly important in the plots with highly calcareous soil, but this was not constant. It is thought that 75after the plantation which was 38 weeks after the first application, the pH of the soil started to increase and thus the effects of the applications on the dry matter could not be seen. The pot experiment with sorghum (Sorghum bicolor L.) carried out according to the complately randomized design with 3 replicates on the extremly calcareous soil (37.3 % CaCOs) with pH 7.88. Included the control 8 different treatments were applied. In October 1994 2, 4 and 6 tonnes/da of waste; 50, 100 and 150 kg/da of elemental sulphur and a mixture of 2 tonnes/da waste and 50 kg/da elemental sulphur were applied to the pot soils according to the amounts determined in the experiment. After the experiment was carried out at 5, 10 and 30 weeks soil samples were taken and than pH, phosphorus and micro nutrients analyses were performed. At the 10th week sorghum seed were planted in the plots and at the 30th week they were harvested. Then dry matter (g/pot), micro and macro nutrients content of the plants and the uptake of these nutrients (mg/pot) were determined. The effects of application on the pH of the soil were found to be significiantly important for all the sampling periods. The application of the waste reduced the soil pH more than the sulphur applications, and in time the pH of soil started to decrease. The effects of applications on the available P in the soil were found to be not significiantly imported, whereas these applications were effective on the available Fe and Zn during all the sampling times. The application of the waste product increased the available Fe in the soil due to its high Fe content but waste product and elemental sulphur applications decreased available Zn in the soil. The effect of applications on the available Mn and Cu content were significiantly important at the 5th and 30th weeks but it was not the same at the 10th week. In the plot experiment sulphur applications were more effective on the dry matter content of the plant and especially 50 kg S/da and 100 kg S/da applications increased the dry matter of the plant by 84.4 % and 91.2 % respectively. Although the applications of the waste product increased the dry matter content of the plant, there were no significant differenses between the control and applications. 16The effect of applications in the pot experiment were not significiantly important for N, Ca, Mg, Fe and Mn content of the plant, whereas they had a significant negative effect on P, K and Zn except for Cu. The Effect of applications on the uptake of Fe and Mg were not significiantly important, whereas this was important for N, P, K, Ca, Zn, Mn and Cu. All the applications increased the uptake of nutrients. It is assumed that the increase of uptake of nutrients was an increase of the dry matter content of the plants. 77.

6. ÖZET Bu çalışma, aşın ve yüksek düzeyde kireç içeren, hafif alkali reksiyonlu iki toprakta özellikle toprak pH'ı ve daha sonra toprakta bitkilere yarayışsız formlarda bulunan (özellikle fosfor ve mikroelementler) bitki besin maddeleri üzerine kükürt içeren bir atık olan Keçiborlu Kükürt Fabrikası flotasyon atığı ve elementel kükürdün etkisinin olup olmayacağını incelemek ve eğer etkisi varsa bunun bitkiye yansıyıp yansımayacağını belirlemek amacıyla yapılmıştır. Bu amaçla, Akdeniz üniversitesi Kampus alanı içerisinde belirlenen aşırı kireçli (% 37.3 CaC03 pH 7.88) ve yüksek kireçli (% 9 CaCOa pH 7.82) olan iki toprakta tarla denemeleri; bu topraklardan aşırı kireçli olanında ise ayrıca bir saksı denemesi kurulmuştur. Denemeler sonucunda elde edilen verilerde varyans analizi ve Duncan testi yapılmıştır. Tarla denemeleri tesadüf blokları deneme desenine göre dört tekerrürlü olarak kurulmuş ve kontrolde dahil olmak üzere 10 konu uygulanmıştır. Atık 2-4-6-10 ton/da; kükürt 50-100-150-200 kg/da dozlarında ve ayrıca 2 ton/da atık ile 50 kg/da kükürt karıştırılarak uygulanmıştır. 1994 Temmuz ayında deneme konularına göre materyaller parsellerin 0-20 cm derinliğine karıştırılmıştır. 1994 Temmuz ayından, 1995 Nisan (38 hafta sonra) ayma kadar bitkisiz periyod, bu tarihten itibaren de bitkili periyoda geçilmiştir. Deneme bitkisi olarak sorghum (Sorghum bicolor L.) yetiştirilmiştir. 1995 Ağustos ayında (58. hafta) ise bitkiler hasat edilmiştir. Uygulama konulan parsellere karıştırıldıktan sonra denemeler süresince 5., 10., 38. ve 58. haftalarda toprak örnekleri alınarak pH analizi yapılmış ve deneme sonunda bitkinin kurumadde verimi (kg/da) belirlenmiştir. Tarla denemeleri sonucunda uygulanan materyallerin % 9 CaC03 içeriğine sahip toprakta daha fazla olmakla beraber her iki deneme alanı toprağında da pH'yı düşürdüğü ve ilerleyen zaman içerisinde pH düşmesinin giderek azaldığı belirlenmiştir. Ayrıca atık uygulamalarının, kükürt uygulamalarına göre bütün örnekleme zamanlarında toprak pH'sını daha fazla düşürdüğü görülmüştür. Aşırı kireçli deneme alanından elde edilen kurumadde verimi üzerine uygulamaların etkisi önemli olmamıştır. Yüksek kireçli deneme alanında ise kurumadde verimi üzerine uygulamaların etkisi önemli bulunmuştur. Fakat 72artan düzeylerde atık ve kükürt uygulamaları sonucunda kuru madde verimi düzenli bir şekilde artmamıştır. Buna neden olarak da uygulamalardan 38 hafta sonra sorghum tohumlarının ekilmesi ve toprak pH'ının tekrar yükselmeye başlamış olması gösterilebilir. Saksı denemesi tesadüf parselleri deneme desenine göre üç tekerrürlü olarak aşırı kireçli (% 37.3 CaCOa) ve pH'sı 7.88 olan toprakta kurulmuştur. Deneme bitkisi olarak sorghum (Sorghum bicolor L.) yetiştirilmiştir. Kontrol de dahil olmak üzere 8 konu uygulanmıştır. Atık 2- 4-6 ton/da; kükürt 50-100-150 kg/da dozlarında ve ayrıca 2 ton/da atık ile 50 kg/da kükürt karıştırılarak uygulanmıştır. 1994 Ekim ayında uygulama materyalleri deneme konularındaki miktarlarına göre saksılara karıştırılmıştır. Deneme kurulduktan sonra 5., 10. ve 30. haftalarda toprak örnekleri alınarak pH analizi ile fosfor ve mikro element analizleri yapılmıştır. 10. haftada saksılara sorghum tohumları ekilmiş ve 30. haftada bitkiler hasat edilerek kurumadde verimi (g/saksı), bitkinin makro ve mikro element kapsamı ve alımı (mg/saksı) belirlenmiştir. Denemede toprak pH'sı üzerine uygulamaların etkisi bütün örnekleme zamanlarında önemli bulunmuştur. Atık uygulamaları, toprak pH'ını kükürt uygulamalarına göre daha fazla düşürmüştür. İlerleyen zaman içerisinde ise toprak pH'sı yeniden yükselmeye başlamıştır. Toprağın alınabilir P kapsamı üzerine uygulamaların etkisi önemsiz bulunmuştur. Uygulamaların topraktaki alınabilir Fe ve Zn kapsamı üzerine etkisi ise bütün örnekleme zamanlarında önemli olmuştur. Atık uygulamaları, atıgm yüksek miktarda Fe içermesinden dolayı toprağın alınabilir Fe kapsamını kontrole göre arttırmıştır. Atık ve kükürt uygulamaları sonucunda toprağın alınabilir Zn kapsamı kontrole göre düşme göstermiştir. Toprağın alınabilir Mn ve Cu kapsamı üzerine uygulamaların etkisi 5. ve 30. haftada önemli olmasına ragmen 10. haftada önemli olmamıştır. Genel olarak bakıldığı zaman ise uygulamalar kontrole göre çok az da olsa deneme toprağının alınabilir Mn ve Cu kapsamını artırmıştır. Saksı denemesinde sorghum bitkisinin kurumadde verimi üzerine kükürt uygulamaları daha etkili olmuş ve Özellikle 50 kg S/da ve 100 kg S/da uygulaması bitkinin kurumadde verimini kontrole göre sırasıyla % 84.4 ve 91.2 oranında artırmıştır. Atık uygulamaları da kontrole göre 73kurumadde verimini artırmasına ragmen, atığa ait bütün uygulamalarla kontrolden elde edilen kurumadde verimi arasındaki farklar önemli bulunmamıştır. Saksı denemesinde uygulamaların bitkinin N, Ca, Mg, Fe ve Mn kapsamı üzerine etkileri önemli olmamıştır. Ancak uygulamalar bitkinin P, K, Zn ve Cu kapsamı üzerine etkili olmuştur. Fakat bu önemli etkiler kontrolle karşılaştırıldığında Cu hariç azalma şeklinde görülmüştür. Bitkinin besin alımı üzerine uygulamaların etkisi ise Fe ve Mg'da önemsiz iken; N, P, K, Ca, Zn, Mn ve Cu'da ise önemli bulunmuş ve bitkinin besin alımı artmıştır. Bitkinin besin alımındaki artış da, kurumadde verimindeki artışların bir sonucu olarak meydana gelmiştir. 74.