Land application of sewage sludge is performed in an environmentally safe andcost-effective manner in many communities. Although land application of sewagesludge has become a common practice over the past several decades, the applicationof sludge generated by industrial plants is limited due to fears of the accumulation oftoxic matter in soils and plants. However, the accumulation of heavy metals and theiravailability to plants depend strongly on the composition of the sludge, theapplication rate, soil properties, and the crop species. Therefore, agro-industries haveconsiderable potential due to the low heavy metal content and high organic mattercontent of their sludges.The main objective of this study was to investigate the land use potential of theagro-industry sludges. In this framework, physico-chemical and biological propertiesof sludges were investigated. Characterization study stated that sludge generatedfrom agro-industries was deficient in terms of nutrients, but rich in organic matter. Ingeneral, heavy metal concentrations detected in the sludge samples were lower thanthe tolerance limits. However, coliform densities were higher thus improvement ofthe sludge characteristics in terms of coliform was required. Therefore, in order toimprove the microbiologic quality chemical stabilization, thermal stabilization andcombination of these methods were performed.The results were shown that 3% lime dosage was sufficient to keep pH over 12during 24 hours. Pathogen reduction was affected from the increasing temperatures.Lower temperatures, i.e. 50 and 70 oC were not enough to reduce the pathogen levelsbelow 1000 MPN/g DS. However, the high temperature thermal stabilization (180oC) can fulfill the USEPA Class A Pathogen requirements. Besides, results obtainedfrom high pH-high temperature process indicated that the high pH (> 12) canconsiderably reduce the heating time required for an effective pathogen reduction.vWhen the chemically stabilized sludge was heated to a temperature of 70°C, 30minutes heating time was necessary to fulfill Class A biosolid requirements. For the180°C (heating temperature), 10 minutes heating time was sufficient to fulfill ClassA biosolid requirements.Key Words: Sewage sludge, biosolids, agricultural use, plant nutrients, soil properties,stabilization.

Atıksu arıtım islemleri sonucu olusan arıtma çamurlarının toprağa verilerekbertarafı çevresel açıdan dost ve ekonomiye katkısı bakımından pek çok ülkedeüzerinde önemle durulan bertaraf tekniklerinden biridir. Son yıllardaki genel çevrecibir yaklasımla arıtma çamurlarının tarım alanlarında kullanımı ve değerlendirilmesietkili bir bertaraf yöntemi olarak yaygın bir kullanım alanı bulmasına rağmen,endüstriyel atıksuların arıtılması sonucu olusan arıtma çamurları ise içeriğindekifarklı özellikteki ve farklı konsantrasyonlardaki kirleticilerin toprağa ve bitkiyegeçmesi gibi olumsuz yönlerinden dolayı kullanımı sınırlandırılmaktadır. Öteyandan, çamurun toprağa uygulanmasıyla ağır metallerin ve diğer kirleticimaddelerin bitkiye geçmesi uygulanan çamurun bilesenine, çamur uygulama oranına,çamurun uygulandığı toprağın özelliklerine ve uygulama yapılacak alandaki bitkitürü gibi faktörlere bağlıdır. Gıda sanayi atıksularının arıtılması sonucu olusan arıtmaçamurları ise düsük ağır metal seviyesi ve yüksek organik madde içeriğinden dolayıtarımsal amaçlı kullanımı önem arz etmektedir.Bu çalısmada, gıda sanayi arıtma tesisi atıkları'ndan arıtma çamurununkarakterize eden özellikleri ve tarımsal kullanım olanağı arastırılmıstır. Bu amaçla,öncelikle agro-endüstri alanında faaliyet gösteren isletmelerden çamur örneklerialınarak makro ve mikro besin maddeleri ve ağır metal analizleri yapılarak çamurunfiziko-kimyasal ve mikrobiyolojik özellikleri belirlenmistir. Yapılan analizler sonucuagro-endüstri arıtma çamurlarının içeriğinde yüksek miktarlarda organik maddetespit edilmesine rağmen, bitki besin elementinin ise yetersiz olduğu bulunmustur.Alınan çamur örneklerindeki ağır metal seviyelerini sınır değerlerle karsılastırarakçamur örneklerindeki ağır metal seviyelerinin belirtilen sınır değerlerin altındaolduğu belirlenmistir. Bununla birlikte, çamur örneklerindeki patajenmikroorganizma sayısı belirtilen sınır değerleri astığı için çamurun mikrobiyolojikkalitesini iyilestimek amacıyla çamura kimyasal stabilizasyon, ısıl islem ve kimyasalviistabilizasyon ile ısıl islemin kombinasyonu olan stabilizasyon islemleriuygulanmıstır.Uygulanan stabilizasyon islemleri sonucu olarak çamurdan patajonleringiderilmesi için istenen pH - zaman değeri (pH? 12 ? 24 saat) için önerilecek kireçdozunun %3 olduğu tespit edilmistir. Çamur örneklerinin mikrobiyolojik kalitesiniiyilestirmek için yapılan çalısmalar sırasında çamurdaki patojen mikroorganizmalarınsıcaklık artısından etkilendikleri gözlenmistir. Bu çalısmanın sonucunda çamurörneklerine düsük sıcaklık değerinde (50 oC ve 70 oC) ısıl islem uygulandığındabelirlenen patojen mikroorganizma değerinin standart değer olan 1000 MPN/g DS'nin üzerinde olduğu belirlenmistir. Öte yandan bu değer yüksek sıcaklıktaki (180 oC)stabilizasyon uygulaması için US EPA standartlarını sağladığı belirlenmistir. Bununyanı sıra, çamura kimyasal stabilizasyonun ve ısıl islemin birlikte uygulanmasıylaçamur örneklerinde istenen pH değerinin (pH> 12) ve özgün sıcaklık değerininkarsılanması nedeni ile çamurun yapısındaki patojenlerin etkili bir sekildeuzaklastırıldığı tespit edilmistir. Bu bağlamda, kimyasal olarak stabilize edilmisçamura, 30 dakika boyunca 70 oC veya 10 dakika boyunca 180 oC ısıl islemuygulanması ile çamurdaki patojen mikroorganizma seviyesinin Class A sınıfıbiyokatılar için önerilen sınır değerin altına düstüğü belirlenmistir.Anahtar Kelimeler: Arıtma çamuru, biyokatılar, tarımsal kullanım, bitki besin elementi, topraközellikleri, stabilizasyon.