? This study was carried out to determine the effects of various fertilizer sources, sowing datesand bacteria inoculation on the yield and yield components of fenugreek (Trigonella foenum-graecum L.) under irrigated conditions in 2008 and 2009 spring periods. Field trials were conductedat randomized complete block, split-split plot design with three replications on the experimentalarea of Yüzüncü Yıl University, Agricultural Faculty. As factorial two different sowing times (01stApril and 20nd April), four different fertilizer sources (control, Diamonium phosphate, sewagesludge, humic acid and farmyard manure), two bacteria application (control and inoculated).In the study, plant height, the number of branch, first bean height, bean length, the numberseed per bean, the number seed per plant, 1000-seed weight, seed yield, harvest index, biologicalyield, seed protein content, seed fatty oil content, protein yield and fatty oil yield.According to data, as the highest seed yield (11,16 kg/da) was obtained from the first sowingdate (01st April), bacteria inoculated and fertilized with manure plots in 2008; the first sowing date(01 April), bacteria inoculated and fertilized with sewage sludge plots gave the highest seed yield(105,19 kg/da) in the second year. The lowest seed yields (57.26 in 2008 and 53.63 kg/da in 2009)were determined in the later sowing dates (20nd April) and control plots by means of bacteriainoculation and fertilization both experimental years. In conclusion, all the experimental factorssignificantly affected the seed yield of fenugreek in the experimental years.Key words: Bacteria inoculation, fertilizer source, sowing date, fenugreek, yield.

? Bu çalısma, Van ekolojik kosullarında farklı ekim zamanı ve farklı gübre kaynakları ilebakteri asılamanın çemen (Trigonella foenum-graecum L.) üzerindeki etkilerini belirlemekamacıyla 2008 ve 2009 yılı yazlık yetistirme döneminde sulu kosullarda yürütülmüstür. DenemeYüzüncü Yıl Üniversitesi Ziraat Fakültesi deneme alanlarında Tesadüf Bloklarında BölünenBölünmüş Parseller Deneme Desenine göre 3 tekrarlamalı olarak kurulmustur. Denemede iki farklıekim zamanı (1 Nisan, 20 Nisan), beş farklı gübre kaynağı (kontrol, DAP (Diamonyum fosfat),kentsel arıtma çamuru humik asit ve çiftlik gübresi) ile bakteri asılama (bakterili-bakterisiz)uygulanmıstır.Arastırmada, bitki boyu, dal sayısı, ilk bakla yüksekliği, bakla uzunluğu, bitkide baklasayısı, baklada tane sayısı, bitkide tane sayısı, bin tane ağırlığı, tohum verimi, hasat indeksi,biyolojik verim, protein oranı, yağ oranı, protein verimi ve yağ verimi gibi özellikler incelenmistir.Elde edilen bulgulara göre, en yüksek tohum verimi 2008 deneme yılında 110.16 kg/da ilebirinci ekim zamanında (1 Nisan) bakteri asılamasının yapıldığı çiftlik gübresi uygulamasından eldeedilirken, 2009 deneme yılında en yüksek tohum verimi 105.19 kg/da ile birinci ekim zamanında (1Nisan) bakteri asılamanın yapıldığı arıtma çamuru uygulamasından elde edilmistir. En düsük tohumverimi ise, her iki deneme yılında sırasıyla, 57.26 kg/da ve 53.53 kg/da olarak ikinci ekimzamanında kontrol parsellerinde tespit edilmistir. Arastırma sonucunda, tohum verimi üzerinedeneme faktörlerinin etkileri her iki deneme yılında da istatistiksel olarak önemli derecedebulunduğu belirlenmistir.Anahtar kelimeler: Çemen, gübre kaynakları, ekim zamanı, bakteri, verim.