Kur’ân’ın İkrar Ettiği İbrahimî Bir Hac Geleneği: Kalâid

Muhammed Selman ÇALIŞKAN

Makale detayları

Kur’ân’ın İkrar Ettiği İbrahimî Bir Hac Geleneği: Kalâid

Yazarlar:

Muhammed Selman ÇALIŞKAN

Ana Başlıklar:

Din

Dergi:

Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 2019 Vol.23 Issue 1, pp.73-101

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

6/2019

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000918282

Anahtar kelimeler:

Özet:

 


The
Abrahamic tradition that the Arabs value most was ḥajj. The ḥajj, which
means to visit Kaʿba was the greatest means of getting closer to Allāh. The
Kaʿba was the house of Allāh. And the visitors of the Kaʿba were Allāh’s
guests. For this reason, the Arabs used to great respect to the visitors and
they never used to attack a man in the ḥarem (the area around the
Kaʿba). The same respect included visitors’ travels to the Kaʿba. There were
two Abrahamic traditions that ensured the safety of visitors and sacrifices: Ḥaram
months and qalāid. Ḥaram months were Dhū l-Qaʿdah, Dhū l-Ḥijjah, Muḥarram
and Rajab. And the Arabs did not used to attack anyone in those months. For
visits outside the ḥaram months, the visitors used to use the qalāid as
a primitive visa. Qalāid is the plural of the word qilāda, meaning
necklace. The Arab, who saw the qilādas, used to understand that the person who
wore the qilāda wanted to go to the Kaʿba or had returned home from the Kaʿba.
Qilādas used to be knitted from wool ropes and they used to be hung on animals’
neck or humps. Sometimes horseshoes used to hang on these qilādas. On the way
back from Kaʿba, the barks of the ḥarem trees used to hang on the qilādas
instead of the horseshoes. The Qurʾān orders Muslims not to disrespect the
qilādas. This order also reveals that the Qurʾān recognizes the qilāda
tradition. Allāh’s Apostle (sallallaahu ‘alayhi wa sallam) and Ṣaḥāba are also
known to continue this tradition.


Summary: Ḥajj was the most important worship of the Arabs in the pre-Islamic
period. Human and commodity mobility in the ḥajj had an important place in the
life of the Meccans who lived in land unfit for agriculture. This fact is
expressed as follows in Abraham’s (Ibrāhīm al-Khalīl) prayer: “Our Lord! Lo! I
have settled some of my posterity in an uncultivable valley near unto Thy holy
House, our Lord! That they may establish proper worship; so incline some hearts
of men that they may yearn toward them, and provide Thou them with fruits in
order that they may be thankful.” (Ibrahim 14:37) The Arabs who lived in
various parts of the Arabian Peninsula used to come to Mecca during the ḥajj
season and present their sacrifices. They also used to buy their needs from
nearby markets. These markets were also places where traders had the
opportunity to sell their products.


Because
the Arabian Peninsula is unfavorable in terms of climate and soil, many Arab
tribes used to raid and attack other tribes to sustain their existence. It is
even known that some Arabs proud of their raids. The attacks only used to stop
in the ḥaram months (Dhū l-Qaʿdah, Dhū l-Ḥijjah, Muḥarram and Rajab).
Because of the prohibition of fighting in the ḥaram months, the visitors used
to visit the Kaʿba with confidence. Thanks to this truce, the trade goods
carried by visitors used to reach to Mecca with confidence.


It was possible
that the visits outside of the ḥaram months were safe. However, it was
necessary to follow some traditions in order to achieve this confidence.
Visitors to the Kaʿba used to use some signs that they were visitors to the
Kaʿba. One of these signs was qilāda (necklace) hanging on the neck or
hump of the animal. The person wearing qilāda was Allāh’s guest, and his
sacrifice was the property of Allāh. For this reason, no Arab would to dare to
attack these visitors and property. Because of the Arab reverence for the
Kaʿba, visitors wearing qilādas used to come to the Kaʿba and present their
sacrifices throughout the year. The sacrifices had an important place in the
livelihood of the poor.


Qilādas
were mostly used for visits outside the ḥaram months. The qilādas used to hang
on the necks of the animals shipped to the Kaʿba as sacrifice. However, it is
also known that qilādas are sometimes hung on hump. People who did not deliver
sacrifices (animals) to the Kaʿba used to hang the qilāda his neck to show that
he was a visitor to the Kaʿba. Similarly, it is known that people who
sacrificed their animals on the Kaʿba hang the qilāda their neck on the way
back. The qilādas fitted on the way to the Kaʿba were made of ropes spun from
wool or hair. Sometimes horseshoes used to hang on these qilādas. Ḥarem plants
(grass, tree bark) used to use in the qilādas on the way back.


The
Qurʾān orders Muslims not to disrespect the qilādas. This order also reveals
that the Qurʾān recognizes the qilāda tradition. The word qalāid is
mentioned twice in the Qurʾān: “O ye who believe violate not the sanctity of
the symbols of Allāh, nor of the sacred month, nor of the animals brought for
sacrifice, nor the qalāid, nor the people resorting to the sacred house,
seeking of the Bounty and good pleasure of their Lord.” (Al Māʼidah 5:2),
“Allāh made the Kaʿba, the sacred house, an asylum of security of men as also
the sacred months, the animals for offerings, and the qalāid.” (Al
Māʼidah 5:97)















Considering
the practices of the qilāda, it is understood that qilādas are a kind of visa.
It is understood that all practices related to the visit to the Kaʿba,
especially the ḥajj, have an aim to satisfy the material-spiritual needs of
those who come there for the purpose of visiting and trading, as well as those
who reside in the Kaʿba. Therefore, it will not be far away to say that qilādas
can be used today for the same purpose. For example, labels, banderols, visas
and passports can be used instead of ropes, horseshoes and plants. On the other
hand, the meaning of the āyāt (verse)
in which the word qalāid is mentioned is not limited to the Arabs. The same
āyāt declare that qilādas are a development (qiyām) instrument for people. Therefore, the qilāda has a meaning
potential beyond the 7th century and the inhabitants of this century.


.

 


Kur’ân’ın nazil olduğu sırada Arapların edasına önem verdiği en mühim
ibadetin Hz. İbrahim’den tevarüs ettikleri hac olduğu görülmektedir.
Umumi manada Kâbe ziyareti ile kurban takdimini ifade eden hac, Allah’a
takarrübün en büyük vesilesi kabul edilmekteydi. Kâbe Allah’ın evi, onu ziyaret
edenler de Allah’ın misafiri idi. Bu bakımdan Araplar ziyaretçilere büyük hürmet
gösterirler Harem’de bulunan birine kat'i surette ilişmezlerdi. Aynı
hürmet ziyaretçilerin geliş ve dönüş yolundaki seyahatlerine de şamil idi.
Ziyaretçiler ve Allah’ın malı addedilen kurbanlıkların seyrüsefer emniyetini
güvence altına alan iki İbrahimî gelenek vardı: Haram aylar ve kalâid.
Haram aylar geleneği zilkade, zilhicce, muharrem ve receb aylarında yağma,
talan, çapul, baskın ve saldırılara ara vermek suretinde gerçekleşen bir
mütarekeden ibaretti. Haram ayların dışına tesadüf eden ziyaretler için ise
ilkel vize görevi gören kalâid kullanılmaktaydı. Kalâid, gerdanlık
manasına gelen kılâde kelimesinin cemisi olup gidiş yahut dönüş yolunda
Kâbe ziyaretinin ihsasına müteveccih alametleri ifade etmektedir. Kılâdeler yün
veya kıldan eğrilmiş iplerden örülerek insanların boynuna hayvanların ise boyun
yahut hörgüçlerine asılmaktaydı. Bazen bu kıladelere nal asıldığı da olurdu.
Dönüş yolunda kullanılan kıladelerde ise nal yerine Harem ağaçları
kullanılmaktaydı. Kur’ân müminlere Hz. İbrahim’den tevarüs eden bu geleneğe
hürmetsizlik etmemelerini emretmekle kılâde uygulamasını ikrar yani kabul ve
tasdik etmiştir. Hz. Peygamber ve sahabenin de bu geleneği devam ettirdiği
bilinmektedir.


Özet: Umumi manada Kâbe ziyaretini ifade eden hac,
nüzul dönemi Araplarının edasına önem verdikleri en önemli ibadet idi. Bu
ibadetin edası ile meydana gelen insan ve emtia hareketliliği, ziraata
elverişsiz topraklarda meskûn bulunan Mekkelilerin hayatını idame ettirmede
önemli bir yere sahipti. Bu elverişsizliğe Hz. İbrahim duasında da değinmiş ve
Mekkelilerin geçimi için bölgeye ürün sevkiyatını Allah’tan niyaz etmiştir: “Ey
Rabbimiz! Neslimden bir kısmını senin Beyt-i Muharrem’inin (Kâbe’nin) yanında,
ziraat yapılmayan bir vâdiye yerleştirdim. Ey Rabbimiz! Namazı ikame etsinler diye
(böyle yaptım). Artık sen insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meyledici
kıl ve ürünlerinden bunları rızıklandır! Umulur ki bu nimetlere şükrederler.”
(İbrahim 14/37). Araplar hac mevsiminde yarımadanın dört bir tarafından akın
akın Mekke’ye gelerek kurbanlarını sunar, civarda kurulan pazarlardan
ihtiyaçlarını tedarik ederlerdi. Bu pazarlar aynı zamanda tüccarların mallarını
arz etme imkânı yakaladıkları yerlerdi.


Arap yarımadasının iklim ve toprak bakımından elverişsiz bulunması
sebebiyle birçok Arap kabilesi geçimini baskın ve saldırılarla sağlardı. Hatta
bazı Araplar yaptıkları bu baskınlarla iftihar eder ve baskınlarını
kabilelerinin şerefine şeref katmak olarak değerlendirirdi. Sair zamanlarda dur
durak bilmeyen saldırıların hac mevsiminde sükûn bulması haram aylar
mutabakatı ile mümkün olmaktaydı. Haram aylar olarak kabul edilen zilkade,
zilhicce, muharrem ve recep ayında savaşmak yasak olduğundan Kâbe ziyaretçileri
saldırı ve baskınlardan emin bir şekilde Kâbe’ye ulaşırdı. Bu mütareke, ziyaretçilerin
yanı sıra Mekke’ye sevk edilen ticaret mallarına da güven sağlamaktaydı.


Haram aylar dışına tesadüf eden ziyaretlerde ise haram aylardakine benzer
bir dokunulmazlığı temin eden bazı teamüller bulunmaktaydı. Kâbe ziyaretçisi
olunduğunun ihsasına müteveccih bulunan bu teamüllere göre ziyaretçinin kendisi
yahut kurban olarak takdim edilecek hayvanı bazı işaretler taşımak suretiyle
dokunulmazlık kazanmaktaydı. Bu işaretlerin başında hayvanın boynuna yahut
hörgücüne asılan ve kılâde (cemi: kalâid) olarak isimlendirilen kolyeler
gelmekteydi. Kılâde kelimesi sarmak, çevrelemek manalarına gelen kld kökünden
müştak olup kolye, gerdanlık manasına gelmektedir. Kılâdesi bulunan kişi
Allah’ın misafiri, takdim edeceği kurban da Allah’ın malı sayıldığından hiçbir Arap
bu ziyaretçilere ve mallarına ilişmeye cesaret edemezdi. Benzer şekilde Kâbe’ye
takdim edilecek hayvanların hörgüçlerinin kanatılması suretiyle işaretlenmesi
manasına gelen iş‘âr da Allah’a adanmışlığın ihsasına müteveccih bir uygulama
idi. Arapların Kâbe’ye duydukları hürmetten kaynağını alan bu uygulamalar
sayesinde ziyaretçiler sene boyunca Kâbe’ye gelerek kurbanlarını takdim
ederlerdi. Etleri, derileri ve eyer-yular takımlarıyla kurbanların Mekke
fakirlerinin geçiminde önemli bir yeri bulunmaktaydı.


Kılâdeler daha çok haram aylar dışına tesadüf eden ziyaretlerde
kullanılırdı. Ancak fazladan bir hürmete vesile olması amacıyla haram aylar
içinde gerçekleştirilen ziyaretlerde de kılâdeler kullanılmaktaydı. Kılâdeler
kurban olarak Kâbe’ye sevk edilen hayvanların boyunlarına asılırdı. Bununla
birlikte hörgüce asıldıkları da bilinmektedir. Kâbe’ye kurban sevk etmeyen
kişiler, Kâbe ziyaretçisi olduğunu ihsas için kılâdeyi kendi boynuna asardı.
Benzer şekilde kurbanını Kâbe’de boğazlayan kişilerin de dönüş yolunda kılâdeyi
kendi boynuna astıkları bilinmektedir. Kılâdeler gidiş yolunda yün veya kıldan
örülen iplerden imal edilmekteydi. Bazen bu kıladelere nal asıldığı da olurdu.
Dönüş yolundaki kıladelerde ise Harem bitkileri (ot, ağaç kabuğu) kullanılırdı.


Kur’ân iman edenlere kalâide hürmet göstermeleri gerektiğini
emretmek suretiyle Hz. İbrahim’den tevarüs eden bu geleneği ikrar etmiştir.
Kur’ân’da kalâid kelimesi iki defa zikredilmektedir: “Ey iman edenler!
Allah’ın şe‘âiri, şehr-i haram, hedy, kalâid ve Rablerinin fazl u
rızasını arzulayarak Beyt-i Haram’a yönelenlere hürmetsizlik etmeyin.”
(el-Mâide 5/2), “Allah Kâbe/Beyt-i Haram’ı, haram ay(lar)ı, kurbanlıkları ve kalâidi
insanlar için ayakta kalma (kalkınma) sebebi kıldı.” (el-Mâide 5/97). Sebeb-i
nüzul rivayetlerine göre ilk ayet Müslümanların, kılâdeli hayvanlarıyla Kâbe’yi
ziyaret için yola çıkan müşriklere baskın yapmaya kalkıştıkları bir esnada
indirilmiş ve müslümanlar Kâbe ziyaretçilerini engellemekten men edilmiştir.
el-Mâide 5/2. ayetin dolayısıyla kılâde uygulamasının mensuhiyeti hakkındaki
mülahazalar, sebeb-i nüzul rivayetlerinin yorumlamada merkeze alınmasına göre
şekillenmektedir. Ayetin müşriklere baskın yapmaya kalkışan müslümanlar
hakkında indiğini aktaran iniş sebeplerini dikkate alan müfessirlere göre ayet,
müşriklerin öldürülmesi yahut Mescid-i Haram’dan uzak durmalarını emreden
ayetlerin inzali ile nesh edilmiştir. Diğer müfessirler ise ayetin müşrikleri
konu etmesinin müslümanları konu edemeyeceği şeklinde yorumlanamayacağını
dolayısıyla müşriklerin öldürülmesi ve Mescid-i Haram’a yaklaşmamalarını
emreden ayetlerin kalâid ayetinin (el-Mâide 5/2) müşriklere müteveccih yönünü
nesh, Müslümanlara bakan kısmını ise ibkâ ettiğini ifade etmektedirler.


Nüzul ortamı uygulamaları göz önünde bulundurulduğunda kılâdelerin bir
tür muvakkat vizeler olduğu anlaşılmaktadır. Kâbe ziyaretlerinin mallara
yönelik de bir hareketlilik sağladığı dikkate alındığında kılâdelerin sadece
ziyaretçilere değil onların yanında getirdikleri bilumum eşyaya da güven sağladığı
anlaşılmaktadır. Başta hac olmak üzere Kâbe ziyaretine müteallik tüm uygulama
ve tedbirlerin Kâbe’de meskûn bulunanların yanı sıra ziyaret ve ticaret
maksadıyla oraya gelenlerin maddi-manevi ihtiyaçlarını gidermeye dönük bir
amacı olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla aynı amaca müstenit olarak
kılâdelerin bugün de uygulama alanı yakalayabileceğini söylemek uzak
olmayacaktır. İp, nal ve muhtelif bitkilerden imal edilen o günün kılâdeleri
bugün etiket, bandrol, vize ve pasaport gibi göstergelerle ikame edilebilir.
Öte yandan kâlaid kelimesinin zikredildiği ayetler tetkik edildiğinde hitabın
Mekkelilerle mukayyet bulunmaması hatta kalâidin insanlar için bir kalkınma
vesilesi olduğunun beyanı, kılâde uygulamasının nüzul ortamı ve muhataplarını
aşan bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir.


.

Makale detayları

Kur’ân’ın İkrar Ettiği İbrahimî Bir Hac Geleneği: Kalâid

Yazarlar:

Muhammed Selman ÇALIŞKAN

Ana Başlıklar:

Din

Dergi:

Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 2019 Vol.23 Issue 1, pp.73-101

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

6/2019

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000918282

Tefsir

Kur’ân

İbrahim

Hac

Kalâid

Sayı

Makale detayları

Kur’ân’ın İkrar Ettiği İbrahimî Bir Hac Geleneği: Kalâid

Yazarlar: Muhammed Selman ÇALIŞKAN

Ana Başlıklar: Din

Dergi: Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 2019 Vol.23 Issue 1, pp.73-101

Belge Tipi: Makale

Yayın Tarihi: 6/2019

Belge Dili: Türkçe

Document ID (Org No.): 2000918282

Tefsir

Kur’ân

İbrahim

Hac

Kalâid

Sayı

Yazarlar:

Muhammed Selman ÇALIŞKAN

Ana Başlıklar:

Din

Dergi:

Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 2019 Vol.23 Issue 1, pp.73-101

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

6/2019

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000918282