Чăваш Наци Ăнĕн Аталанăвĕ (Xx. Ĕмĕр Пуçламăшĕ)

виталий РОДИОНОВ

Makale detayları

Чăваш Наци Ăнĕн Аталанăвĕ (Xx. Ĕмĕр Пуçламăшĕ)

Yazarlar:

виталий РОДИОНОВ

Yayıncı:

Ülkü ÇELİK ŞAVK

Ana Başlıklar:

Dilbilimleri

Dergi:

Journal of Endangered Languages 2020 Vol.10 Issue 17, pp.333-344

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

7/2020

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000646509

Sıklık:

İki Yıllık

eISSN:

2148-130X

Özet:

 

XX. yüzyıl başında İvan Yakovlev’in aydınlanma programı Çuvaş entellektüelizminin ana kesimini
memnun etmez. Ulusun yeni ideolojisini tesis edenlerin başına o dönem, genç araştırmacı ve
gazeteci Nikolay Nikolskiy gelir. Onun harekete geçirmesi ile ziraat, tarım, coğrafya ve tıp  konularında Çuvaşça otuzdan fazla kitap basılır, halk edebiyatı ile estetik edebiyat eserleri
yayımlanır. Çuvaş araştırmacı, çalışmalarında, Çuvaşlar arasındaki faaliyetleri kendi halkından
insanların gerçekleştirmesi gerektiğine insanları ikna edip bu düşünceyi pekiştirir. İdil’deki halkların
birliğini tesis etmek için çaba harcar. O, ulus meselesini politik sorunlardan sıyırarak başarıyla
çözmenin mümkün olduğunu gösterip insanları buna inandırır. Guriy Komissorov da “Çuvaşlık”
meselesinde temel bir rol oynar. Beşeri bilimlerle uğraşıp Çuvaş halkının yüce gönüllü ve kadim bir halk olduğunu, yalnızca geçmişinin ve bugünün değil bir geleceğinin de olacağına inanması
gerektiğini ifade eder. 1917 yılında bu sorunlara değindiği «Чăваш халăхĕ малалла кайĕ-ши,
каймĕ-ши?» [“Çuvaş halkı ilerleyecek mi, ilerlemeyecek mi?] adlı toplumsal çalışma-araştırmayı
kaleme alır. Özgürlük yolundan giden Çuvaşların gönüllerinde inanç ateşi yakmayı başarırır.
Nikolay Nikolskiy’in başlattığı faaliyeti tarih alanında Turhan Entriyi, edebiyat alanında İlle Tıhti
ileriye taşırlar. 1917 yılında “Hıpar” gazetesi yeniden yayınlanmaya başlar. Gazete tamamen,
Çuvaşları organize etme işine girişir ve halkı eğitim ile bir araya getirmeye başlar. Ulus akımının
birlikteliği, Rusya’daki Büyük Kongereye seçildikleri zaman çok iyi bir şekilde ortaya çıkar:
Katılımcı listesine Çuvaş halkından dört kişinin birden seçilmesi mümkün olur. Ekim ayındaki
karışıklığın ardından söz konusu özgürlük ve eşitlik akımı Bolşevikler’in olumsuz faaliyetleri
nedeniyle yavaş yavaş silinmeye başlar. Politikadaki karışıklıklar yazarları da kamplara böler.
Yakovlev okulunda sağlam bir temele oturtulan edebiyat dilini, bir din ve kilise dili seviyesinde
görüp tenzile başlarlar.

 

XX ĩmĩr puślamĭşĩnçe Ivan Yokovlevĭn śutlĭh programmi çĭvaş intelligentsiyĩn tĩp payne śırlahtarmast ĩntĩ. Natsin śĩnĩ ideyine çĭmĭrtakansen puśne un çuhne śamrĭk tĩpçevśĩ tata publitsist -Nikolay Nşkolskiy- tuhsa tirat. Vĭl puśarnipe yal huśalĭhĩ, śĩr ĩśĩ, geografi, meditsina, ıytĭvĩsempe çĭvaşla vĭtĭr ıtla kĩneke kun śuti kurati halĭh sĭmahlĩpe ilemlĩ literatura haylavĩsem piçetleneśśĩ. Çıvaş tĩpçevśi hĭyĩn ĩsĩsençe çĭvaş huşşinçi ĩśśene tĭvan halĭh śınniseneh tuşa pımalline ĩnenterse śirĩpletet, atĭlśi halĭhĩsen uşkĭnne çĭmĭrtama hal śiteret. Vĭl natsi ĩśne politika ıytĭvĩsemsĩreh ĭnĭślĭn tatsa pama may purrine kĭtartsa ĩnenteret. 
Guriu Komissarov ta çĭvaşlĭh ĩśĩnçe tĩp turtarah pırat. Gumanitari ĭslĭlĭhne külinse vĭl çĭvaş halĭhĩ puyan çun-çĩrellĩ te avallĭhlĭ pulnine, unĭn irtnipe halhi kĭna mar, pul aslĭhĩ te pürine ĩnenmelle kĭtartsa parat. Śah ıytusene huskatsa vĭl 1917 śulta “çĭvaş halĭhĩ malalalla kayĩ-şi kaymĩ-şi?” yatlĭ publitsistikĭlla haylav-tĩpçev şĭrśalat, İrĩklĩh śulĩpe utakan çĭvaşsen çĩrisençe şanĭś vuçĩ-çĩrtme pultarat. Nikolay Nikolskiy puśarnĭ ĩśe istori ĭslĭlĭhĩnçe Turhan Entriyĩ, literatura pĩlĩvĩnçe İlle Tĭhti malalla atalantaraśśĩ. 1917 śulta “Hırpar” haśat śĩnĩren kün śuti kurat, vĭl pĩtĩm çĭvaşa çĭmĭrtas ĩse puśĭnat, halĭha vĩrenü ideyipe pĩrleşterme tıtĭnat. Natsi yuhĭmĭn pĩrlĩhĩ Rasseyri Aslĭ Puhĭva suylanĭ çuhne pitĩ layĭh palĭrat: Çĭvaş halĭhĩn spisokĩpe harĭsah tĭvatĭ śın suylanma pultarat. Yupa uyĭhĩnçi pĭlhavĭr ıśśĭn śav irĩklĩhpe pĩr tanlĭh yuhĭmĩ boşşeviksen hirĩśle ĩśĩsene pula eripen havşama puślat. Politikĭri pĭtraşusem śıravśĭsene te uşkĭnlasa yaraśśĩ, Yakolev şkulĩnçe śirĩplense śitnĩ literatura çĩlhine tĩn tata çirkü çĩlhi vırĭnne antarsa lartma puślaśśĩ.

Makale detayları

Чăваш Наци Ăнĕн Аталанăвĕ (Xx. Ĕмĕр Пуçламăшĕ)

Yazarlar: виталий РОДИОНОВ

Yayıncı: Ülkü ÇELİK ŞAVK

Ana Başlıklar: Dilbilimleri

Dergi: Journal of Endangered Languages 2020 Vol.10 Issue 17, pp.333-344

Belge Tipi: Makale

Yayın Tarihi: 7/2020

Belge Dili: Türkçe

Document ID (Org No.): 2000646509

Sıklık: İki Yıllık

eISSN: 2148-130X

Sayı

Yazarlar:

виталий РОДИОНОВ

Yayıncı:

Ülkü ÇELİK ŞAVK

Ana Başlıklar:

Dilbilimleri

Dergi:

Journal of Endangered Languages 2020 Vol.10 Issue 17, pp.333-344

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

7/2020

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000646509

Sıklık:

İki Yıllık

eISSN:

2148-130X