HAKAS HALK ANLATMALARINDA İDARİ BİR UNVAN OLARAK ‘ÇAYZAN’

Erhan AKTAŞ

Makale detayları

HAKAS HALK ANLATMALARINDA İDARİ BİR UNVAN OLARAK ‘ÇAYZAN’

Yazarlar:

Erhan AKTAŞ

Yayıncı:

Motif Yayıncılık

Ana Başlıklar:

Edebiyat

Dergi:

Motif Academy Journal of Folklore 2018 Vol.11 Issue 23, pp.1-18

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

9/2018

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000574190

Sıklık:

Üç Aylık

eISSN:

2822-5538

pISSN:

1308-4445

Özet:

 


The Khakas known as Yenisei Kyrgyz in Orkhon scripts
are one of the Turkic peoples in the Altai-Sayan region as written in Orkhon
scripts which states that The Khakas continued their existence with several
transliteration samples of Chinese annuals since the Hun period, and some
materials composing stone literature known as Yenisei Scripts are thought to
have been left by them by considering the location where artifacts were left.
Until the first half of 9th century, Yenisei Kyrgyz such as the Hun, 1st
and 2nd Turkic Khaganate and Uyghur Khaganate in which federative
political structures were seen ruled over the region of Otuken including
divinity in a political and religious sense for Turks from the year 840. The
political structure of these Turkic peoples who came under the Mongols’
domination with the 13th century later entered into the Russian
domination with different regimes and is still under this domination. The term
“chaizan (çayzaŋ) / saizan (sayzaŋ) / zaisan (zaysaŋ) / cheizen (çeyzeŋ)” which
is a subject of this study is a governmental title borrowed from Chinese and is
a Khakas transcription of the word tsăi-hsiang (宰相) or from Mongolian
to Khakas. Chaizan which is one of titles in early Kyrgyz political structure
is an uncommon expression in the studies on of old Turkic state system. In
addition, it has of great importance to indicate sociopolitical aspect of
Kyrgyz-Chinese relations or Kyrgyz-Mongol / Dzungarian relations which would be
distinctively touched upon in the article. This situation forms the political historical aspect
of the paper. In parallel with this situation the Yenisei Kyrgyz/Khakas who had
a rich and mobile historical process also had an oral culture and folk
literature including a large corpus. Especially the epic type named as ‘alıptığ
nımah’ (epic, saga), ‘kip-çooh’ (legend), ‘nımah’ (fairy tale) and
‘çayzan-çooh’ (legends about chaizans) corresponding to the epic type on
historical characters and other epic types are important as they include
reflections of social and political life and the relevant term appeared in the
works of oral literature. In this manner, the study aims to explain the role of
this term in Turkic language and old Turkic political history. Finally, the
context-based use of the term within the context of Khakassian oral literary
works would be exemplified by means of scripts by considering similarities
and/or differences in the world of substances.


.

 


ÇÇin
yıllıklarının, Hun döneminden beri varlıklarını sürdürdüklerini ifade ettiği,
Yenisey Yazıtları olarak bilinen ve ilk dönem taş edebiyatını da oluşturan
materyallerin bulundukları konum itibariyle bunlardan kaldıkları düşünülen,
Orhon Yazıtlarında Yenisey Kırgızları olarak gördüğümüz Hakaslar Sayan-Altay
bölgesindeki Türk halklarından biridir. Dokuzuncu yüzyılın ilk yarısına kadar
Hun, I. ve II. Türk Kağanlıkları ve Uygur Kağanlığı gibi siyasi yapılar
içerisinde görülen Yenisey Kırgızları 840 yılından itibaren Türkler için siyasi
ve dinî anlamda kutsallık içeren Ötüken bölgesinin hâkimi olmuştur. On üçüncü
yüzyılla birlikte Moğol idaresi altına giren bu Türk halkının siyasi
yapılanması on sekizinci yüzyılla birlikte farklı rejimler altında Rus
hâkimiyetinde kalmıştır ve hâlen devam etmektedir. Bu çalışmanın konusunu
oluşturan "çayzaŋ/sayzan/zaysan/çeyzen" terimi Çinceden alınmış bir
idari bir unvan olup tsăi-hsiang (宰相) kelimesinin
Hakasça transkripsiyonudur. Erken dönem Kırgız siyasi yapılanmasında birkaç
unvandan biri olan çayzan, eski Türk devlet sistemi üzerine yapılan
çalışmalarında çok da fazla anılmayan bir ifadedir. Bununla birlikte Kırgız-Çin
ilişkilerinin sosyo-politik yönünü göstermesi bakımından da önemlidir. Bu durum
bildirinin siyasi tarih yönünü oluşturmaktadır. Bununla birlikte zengin ve
hareketli bir tarihî sürece sahip olan Yenisey Kırgızlarının/Hakasların buna
paralel olarak hacimli bir sözlü kültür geleneği de mevcuttur. Özellikle
'ahptığ nımah' adı verilen destan türü ve tarihî şahsiyetler hakkında efsane
türünün karşılığı olan 'matırlardıŋ istoriya kip-çoohtan' olmak üzere diğer
sözlü edebî türler sosyal ve siyasi hayatın yansımalarını bünyelerinde
barındırmaları bakımından önemli olup söz konusu terim de kendisine sözlü
edebiyat ürünlerinde yer bulmuştur. Bu minvalde çalışmamızda öncelikle
kelimenin Türk dili ve eski Türk siyasi tarihindeki yeri açıklanacaktır. Sonrasında
Hakas sözlü edebiyat ürünleri çerçevesinde kelimenin bağlam merkezli kullanımı,
asıl anlam dünyasındaki aynılıklar ve/veya farklılıklara temas edilip bu durum
metinler üzerinden örneklendirilecektir. 




.

Makale detayları

HAKAS HALK ANLATMALARINDA İDARİ BİR UNVAN OLARAK ‘ÇAYZAN’

Yazarlar: Erhan AKTAŞ

Yayıncı: Motif Yayıncılık

Ana Başlıklar: Edebiyat

Dergi: Motif Academy Journal of Folklore 2018 Vol.11 Issue 23, pp.1-18

Belge Tipi: Makale

Yayın Tarihi: 9/2018

Belge Dili: Türkçe

Document ID (Org No.): 2000574190

Sıklık: Üç Aylık

eISSN: 2822-5538

pISSN: 1308-4445

Sayı

Yazarlar:

Erhan AKTAŞ

Yayıncı:

Motif Yayıncılık

Ana Başlıklar:

Edebiyat

Dergi:

Motif Academy Journal of Folklore 2018 Vol.11 Issue 23, pp.1-18

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

9/2018

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000574190

Sıklık:

Üç Aylık

eISSN:

2822-5538

pISSN:

1308-4445