Halifenin Yokluğunda Hilafet Tartışmaları: 150'lik Rıza Tevfikin Amman'dan Londra'ya Gönderdiği Bir Mektup Üzerine

Gültekin YILDIZ

Makale detayları

Halifenin Yokluğunda Hilafet Tartışmaları: 150'lik Rıza Tevfikin Amman'dan Londra'ya Gönderdiği Bir Mektup Üzerine

Yazarlar:

Gültekin YILDIZ

Yayıncı:

Bilim ve Sanat Vakfı

Dergi:

Divan: Journal of Interdisciplinary Studies 2009 Issue 26, pp.147-201

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

5/2009

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000959983

Sıklık:

İki Yıllık

pISSN:

1309-6834

Anahtar kelimeler:

Özet:

 

Efforts of European powers to establish their political and
 economic domination over the rest of the world, were resulted
 in XIXth century with the successive colonization of
 various Muslim communities in Asia and Africa. When it came to the last quarter of the century, Ottoman State was
 the most powerful of a few Muslim political entities which
 were still independent states. As a consequence of this, the
 prestige of Ottoman Sultan as the Chaliph of Islam had increased
 drastically due to efforts of Ottoman Sultan Abdulhamid
 II. For British officals in London as well as in Indian
 sub-continent were worrying about this growing influence
 of Ottoman Chaliph in their own colonies, they started to
 publish speculative treatises discussing the legitimacy and
 functining of Ottoman Chaliphate. On the other hand, domestic
 opposites of Ottoman political regime, namely supporters
 of an constitutional system, were synchronically
 complaining of the explotation of the Chaliphate by the Sultan
 as an instrument to legitimate his autocracy. Their plan
 was to restrict the sphere of influence of Ottoman Chaliphate
 through keeping it just as the moral leader of Muslim
 World. The Committee of Union and Progress which came
 to power following the dethronment of Abdulhamid II, inherited
 the latter’s foreign policy centred around Islamic
 Chaliphate and established even a more radical autocracy
 in respect to the ancien regime. A minority group of liberal
 and secular minded Westernist intellectuals/politicans who
 were broken with CUP because of its authoritarian tendencies
 had now more critics about the political use of Chaliphate
 by Ottoman sultan/government. Riza Tevfik was one
 of them. He did not hesitate to publicly announce his doubts
 and objections regarding Ottoman Chaliphate. He was
 forced in late 1922 by Kemalists to departure from Istanbul,
 then still under Brisitih occupation. Following the establishment
 of the new Republican regime in Turkey, he was
 also expelled from Turkish citizenship. He spent his first ten
 years as an political émigré in the Amirate of Transjordan
 founded under British tutelage and leaded by Amir Abdullah
 b. Al-Husayn. Focusing on an unpublished and recently
 unknown private letter written by Riza Tevfik to Colonel
 Henry Cox, the Britisih resident in Transjordan, this article
 aims to shed light on discussions concerning late Ottoman
 and post-Ottoman situation of Islamic Chaliphate.

 

19. yüzyılda Avrupalı büyük devletlerin kıta dışına taşan siyasî ve iktisadî hâkimiyet kurma çabaları, Asya ve Afrika’daki muhtelif Müslüman toplulukların kolonileşmesiyle neticelenmişti. Yüzyılın son çeyreğinde siyasî müstakilliğini koruyan az sayıdaki İslam devletinin en büyüğü Osmanlı Devleti idi. Bilhassa Sultan II. Abdülhamid devrinde Osmanlı sultanının müstemleke vaziyetine düşmüş muhtelif İslam toplulukları nezdinde İslam halifesi olarak itibarı arttı. Bundan endişeye kapılan İngiliz metropol ve koloni idarecileri, Osmanlı hilafetinin meşruluğunu tartışmaya açacak yayınlara başladılar. Öte yandan, Osmanlı siyasetinin meşrutiyet ve anayasa taraftarı muhalif yerli aktörleri de, bir iç politika enstrümanı olarak da kullanılan hilafetin nüfuz ve itibarını sınırlama planları geliştirmekteydiler. Ancak, II. Meşrutiyet’in ilanı sonrasında iktidara gelip otoriter bir idare kuran İttihad ve Terakki Cemiyeti hükümetleri, II. Abdülhamid’in İslam Hilafeti eksenli nüfuz politikasını ülke içi ve dışında sürdürmeyi tercih etti. İTC ile yollarını ayıran liberal ve seküler eğilimli Batıcı fikir ve siyaset adamları ise hilafet müessesine yönelik şüphe ve tereddütlerini artarak dile getirir hale geldi. Bunlardan biri olan Rıza Tevfik, gerek Meşrutiyet devrinde gerekse Türkiye’yi terk etmek zorunda kaldığı 1922 sonrasında, Osmanlı Hilafeti hakkındaki tenkitlerini en keskin dile getirenlerdendir. Sevres Antlaşması’na imza koyduğu gerekçesiyle Cumhuriyet idaresince 150’likler arasına alınarak vatandaşlıktan da çıkarılan Rıza Tevfik, sürgündeki ilk on yılında, İngiliz himayesinde ve Şerif Hüseyin’in oğlu Emir Abdullah’ın idaresinde kurulan Şarkü’l-Ürdün Emirliği’nde görev yapmıştır. Bu makalede, Rıza Tevfik’in 1926 yılında Amman’dan o esnada Londra’da bulunan İngiltere’nin Ürdün maslahatgüzarı Albay Henry Cox’a gönderdiği ve bugüne kadar yayınlanmamış hususî mektubu çerçevesinde, geç Osmanlı ve Osmanlı sonrası hilafet tartışmaları değerlendirilmeye çalışılmaktadır.

Makale detayları

Halifenin Yokluğunda Hilafet Tartışmaları: 150'lik Rıza Tevfikin Amman'dan Londra'ya Gönderdiği Bir Mektup Üzerine

Yazarlar:

Gültekin YILDIZ

Yayıncı:

Bilim ve Sanat Vakfı

Dergi:

Divan: Journal of Interdisciplinary Studies 2009 Issue 26, pp.147-201

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

5/2009

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000959983

Sıklık:

İki Yıllık

pISSN:

1309-6834

Hilafet Tartışmaları

Osmanlı Hilafeti

Rıza Tevfik

İngiliz Kolonyalizmi

Ürdün

Emir Abdullah

Filipin Müslümanları (Morolar)

Sayı

Makale detayları

Yazarlar: Gültekin YILDIZ

Yayıncı: Bilim ve Sanat Vakfı

Dergi: Divan: Journal of Interdisciplinary Studies 2009 Issue 26, pp.147-201

Belge Tipi: Makale

Yayın Tarihi: 5/2009

Belge Dili: Türkçe

Document ID (Org No.): 2000959983

Sıklık: İki Yıllık

pISSN: 1309-6834

Sayı

Yazarlar:

Gültekin YILDIZ

Yayıncı:

Bilim ve Sanat Vakfı

Dergi:

Divan: Journal of Interdisciplinary Studies 2009 Issue 26, pp.147-201

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

5/2009

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000959983

Sıklık:

İki Yıllık

pISSN:

1309-6834