Eski Uygurca Kat-/Kaḍ- ‘Anlamak’ Fiili

Hacer TOKYÜREK

Makale detayları

Eski Uygurca Kat-/Kaḍ- ‘Anlamak’ Fiili

Yazarlar:

Hacer TOKYÜREK

Yayıncı:

Istanbul University

Ana Başlıklar:

Sosyoloji & antropoloji

Dergi:

Journal of Turkish Language and Literature 2019 Vol.59 Issue 1, pp.193-201

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

6/2019

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000650755

Sıklık:

Aylık

eISSN:

2602-2648

pISSN:

1015-2091

Özet:

 

On the back 8th line of U 3202 (T III M 111) the Berlin fragmant of Altun Yaruk Sudurs, which is an Old Uyghur text, appears a hendiadyoin as bilip katıp. And in Altun Yaruk Sudurs R-M, there is a handiadyoin as bilip ukup, which is parallel to the Berlin fragmant. Thus, in Old Uyghur there is the verb kat- meaning ‘to understand’. At first sight, this verb may be seen as a word of single use i.e. a hapax; but one should not be biased about this subject. Because, the dictionaries of the works aren’t generally formed in accordance with the context. Therefore, the meaning of words may be overlooked. In the Zeynelarap Epic, which is among the historical Andelip Epics, the verb kat- was detected as ‘to understand’. And again in Kitabü’l İdrak, which is among important Kipchak Turkish dictionaries, there is the verbs kaygur- ‘to denote’ with its Turkoman entrance, which can be explained as ka-d-gur-. The word appears in different ways in Turkish dialects. In conclusion, the verb kat- is ‘to understand’ in the Uyghur and we can make certain denotational corrections based on this word. The first on of these corrections is tokuz oguz begleri bodunı bu sabımın edgüti ėşid katıgtı tıŋla (KT N 2), whicg appears in the Kül Tėgin. The translation should be as follows: ‘Nine Oghuz chieftains, their people, hear my words well, comprehendingly, listen devotedly.’ The second one is ürüg amıl tikisiz katıgtı sözlesün bo daranıg, in Altun Yaruk Suudur, which should be given meaning as: ‘Calm/ enuiet and silently, shall he speak by understanding this dharani well.’.

 

Eski Uygurca metni Altun Yaruk Sudur’un Berlin parçası olan U 3202 arka (T III M 111) 8. satırında bilip katıp şeklinde bir ikileme geçmektedir. Metnin paraleli olan R-M'de ise bilip ukup ikilemesi yer almaktadır. Bu fiil ilk bakışta tek kullanımlık kelime diğer bir deyişle hapaks olarak düşünülebilir; fakat bu konuda peşin hükümlü olmamak gerekir. Çünkü çalışmaların sözlükleri genellikle bağlama göre oluşturulmamaktadır. Tarihî metinlerden Andelip destanlarından olan Zeynelarap destanında kat- fiili ‘anlamak’ olarak tespit edilebilmiştir. Yine Kıpçak Türkçesi sözlüklerinden önemli bir yere sahip olan Kitabü’l İdrâk’ta Türkmence kaydı ile kaygur- ‘anlatmak’ fiili bulunmaktadır, bu fiil ka-d-gur- şeklinde açıklanabilir. Kelime Türk Lehçelerinde de farklı şekillerde görülür. Sonuç olarak Eski Uygurcada kat- fiili ‘anlamak’ manasındadır, bu kelimeden yola çıkarak belki bazı anlam düzeltmeleri yapılabilir. Bunlardan ilki Kö/ül Tėgin yazıtında yer alan tokuz oguz begleri bodunı bu sabımın edgüti eşid katıgtı tıŋla (KT Güney 2) “Dokuz Oğuz beyleri, milleti bu sözümü iyice işitin, anlayarak, kendinizi vererek dinleyin.” şeklinde olmalıdır. İkincisi ise Altun Yaruk Sudur’da yer alan ürüg amıl tikisiz katıgtı sözlesün bo daranıg ‘sakin/dingin ve sessiz [bir şekilde], bu dharaniyi iyi anlayarak söylesin’ şeklinde anlamlandırılmalıdır.

Makale detayları

Eski Uygurca Kat-/Kaḍ- ‘Anlamak’ Fiili

Yazarlar: Hacer TOKYÜREK

Yayıncı: Istanbul University

Ana Başlıklar: Sosyoloji & antropoloji

Dergi: Journal of Turkish Language and Literature 2019 Vol.59 Issue 1, pp.193-201

Belge Tipi: Makale

Yayın Tarihi: 6/2019

Belge Dili: Türkçe

Document ID (Org No.): 2000650755

Sıklık: Aylık

eISSN: 2602-2648

pISSN: 1015-2091

Sayı

Yazarlar:

Hacer TOKYÜREK

Yayıncı:

Istanbul University

Ana Başlıklar:

Sosyoloji & antropoloji

Dergi:

Journal of Turkish Language and Literature 2019 Vol.59 Issue 1, pp.193-201

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

6/2019

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000650755

Sıklık:

Aylık

eISSN:

2602-2648

pISSN:

1015-2091