19.YÜZYIL SONLARINDA VE 20.YÜZYILIN BAŞLARINDA TÜRKİSTAN  DİNÎ-MAARİFİ EDEBİYATINDA AHMED YESEVİ İZLERİ

Xamidulla TADZHİYEV; Nodirkhon KHASANOV; Torali KYDYR

Makale detayları

19.YÜZYIL SONLARINDA VE 20.YÜZYILIN BAŞLARINDA TÜRKİSTAN DİNÎ-MAARİFİ EDEBİYATINDA AHMED YESEVİ İZLERİ

Yazarlar:

Xamidulla TADZHİYEV | Nodirkhon KHASANOV | Torali KYDYR

Yayıncı:

Ankara Hacı Bayram Veli University

Dergi:

Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 2020 Issue 96, pp.319-344

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

12/2020

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000808944

Sıklık:

Üç Aylık

eISSN:

2147-9895

pISSN:

1306-8253

Anahtar kelimeler:

Özet:

 

In the history of the Turkish-Islamic world, on the one hand, the persecution of imperialism, and  on the other hand, the classical and new traditions of literature continued in Turkistan from the  early 19th century to the early 20th century. Although it was not very productive compared to the  old times, religious-sufistic literature partially sustained, but it was experiencing its final processes.  Because, “Pir-i Turkistan”  Saint Teacher of Turkestan  written by Hoja Ahmad Yassawi, who was  known as the founder of the religious-mystical school named as Hikmat  wisdom  in the literature  of Turkestan, as well as the founder of the first Turkic sect, and Yassawian teachings have been  practicing for centuries in the social and spiritual life of Central Asian Turks. As a result of this effect,  the ideas and views of Ahmad Yassawi spread in the Turkic world. As a matter of fact, many Yassawi  followers such as Sulayman Hakim Ata, Kul Ubaydi, Kul Umuri, Nimatullah, Miskin Kasım, and  Halis developed the tradition of Hikmat with their poetry. On the other hand, Sufi Muhammad Danishmand, Husameddin Signaki, Mevlana Koylaki, Hoja İshak Ata, Ubeydi, Hudaydad Veli,  Hazini, Alim Sheikh, Muhammad Husayin Buhari, Zinde Ali, Molla Hudaydad, and many sufi  writers who lived in different times and places, created the literature of Yassawian teachings with  their literary and mystical works. When we take a look at religious-marvelous literature in the 19th  century, we can see dozens of vise poets such as Hudaydad, Nizami-Hokandi, Hazini-Hokandi, and  Kul Nadiri, who continue this tradition and inspired by Yassawi’s poems. In the article, the life  and works of ingenious poets such as Azim Hoja Eshan, Majzub Nemengani, and Molla Yoldash  Hilwati, who are influenced by Hoja Ahmad Yassawi’s ideas and opinions, will be discussed with a  perspective of period and literature.

 

Türk-İslam dünyası tarihinde bir taraftan emperyalizmin zulmü, diğer taraftan millî uyanış hareketi ve  düşüncelerinin ortaya çıkış dönemi olan 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın başlarında Türkistan’da edebiyatın  hem klasik hem de yeni gelenekleri devam etmekteydi. Eski devirlere nazaran çok verimli olmasa da  dini-tasavvufi edebiyat kısmen idame etmekte, ancak son süreçlerini yaşamaktaydı. Zira Türkistan  halkları edebiyatında “Hikmet” adlı dinî-tasavvufi ekolün kurucusu olarak anılan “Pîr-i Türkistan”  Hoca Ahmed Yesevi ve onun kurduğu ilk Türk tarikatı olan “Yesevilik”, Orta Asya Türklerinin sosyal  ve manevi hayatını asırlardır geniş bir şekilde etkilemiştir. Bu etkinin neticesinde Türk dünyasında  Ahmed Yesevi’nin fikir ve görüşleri yayılmıştır. Nitekim Süleyman Hakîm Ata, Kul Ubeydî, Kul  Umurî, Nimetullah, Miskin Kasım, Halis gibi birçok Yesevi takipçisi manzumeleriyle “Hikmet”  geleneğini geliştirmişlerdir. Diğer taraftan ise Sufi Muhammed Danışmend, Hüsameddin Sığnâkî,  Mevlâna Koylaki, Hoca İshak Ata, Übeydi, Hudaydâd-ı Veli, Hazinî, Âlim Şeyh, Muhammed  Hüseyin Buhârî, Zinde Ali, Molla Hudaydâd gibi farklı zaman ve mekânlarda yaşayan birçok  mutasavvıf yazar ilmî, tarihî, edebî ve tasavvufi eserleriyle Yesevilik edebiyatını oluşturmuşlardır.  19.yüzyıldaki dinî-maarifi edebiyata göz attığımızda bu geleneği devam ettiren, Yesevi şiirlerinden  ilham alarak eser veren Hudaydâd, Nizami-Hokandi, Hazini-Hokandi, Kul Nadirî gibi onlarca  arif şairi görebiliriz. Yazıda, Hoca Ahmed Yesevi fikir ve görüşlerinden etkilenen Azim Hâce  İşan, Meczub Nemenganî, Molla Yoldaş Hilvetî gibi marifetçi şairlerin hayatı ve eserlerine kısaca  değinilecek, dönem ve edebiyatın bakış açısıyla değerlendirilecektir.

Makale detayları

19.YÜZYIL SONLARINDA VE 20.YÜZYILIN BAŞLARINDA TÜRKİSTAN DİNÎ-MAARİFİ EDEBİYATINDA AHMED YESEVİ İZLERİ

Yazarlar:

Xamidulla TADZHİYEV | Nodirkhon KHASANOV | Torali KYDYR

Yayıncı:

Ankara Hacı Bayram Veli University

Dergi:

Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 2020 Issue 96, pp.319-344

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

12/2020

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000808944

Sıklık:

Üç Aylık

eISSN:

2147-9895

pISSN:

1306-8253

Azim Hâce

Meczub

Hilvetî

Edebiyat

Tasavvuf

Hikmet

Sayı

Makale detayları

19.YÜZYIL SONLARINDA VE 20.YÜZYILIN BAŞLARINDA TÜRKİSTAN DİNÎ-MAARİFİ EDEBİYATINDA AHMED YESEVİ İZLERİ

Yazarlar: Xamidulla TADZHİYEV | Nodirkhon KHASANOV | Torali KYDYR

Yayıncı: Ankara Hacı Bayram Veli University

Dergi: Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 2020 Issue 96, pp.319-344

Belge Tipi: Makale

Yayın Tarihi: 12/2020

Belge Dili: Türkçe

Document ID (Org No.): 2000808944

Sıklık: Üç Aylık

eISSN: 2147-9895

pISSN: 1306-8253

Azim Hâce

Meczub

Hilvetî

Edebiyat

Tasavvuf

Hikmet

Sayı

Yazarlar:

Xamidulla TADZHİYEV | Nodirkhon KHASANOV | Torali KYDYR

Yayıncı:

Ankara Hacı Bayram Veli University

Dergi:

Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 2020 Issue 96, pp.319-344

Belge Tipi:

Makale

Yayın Tarihi:

12/2020

Belge Dili:

Türkçe

Document ID (Org No.):

2000808944

Sıklık:

Üç Aylık

eISSN:

2147-9895

pISSN:

1306-8253